Í færslunni Hver er frambjóðandinn Finnur? fer ég stuttlega yfir minn bakgrunn og mín þrjú helstu baráttumál fyrir kosningarnar í vor en hér að neðan er ítarlegri upplistun á þeim málefnaáherslum sem mér finnst skipta mestu máli til að við getum skapað grænni og mannvænni borg fyrir okkur öll.

Húsnæðis- og skipulagsmál

Við þurfum að byggja meira ódýrt, óhagnaðardrifið og almennt húsnæði þar sem græn svæði, ljósvist og öflugar tengingar við almenningssamgöngur, skóla og aðra þjónustu ráða för. Uppbygging húsnæðis hefur verið of mikið á forsendum markaðarins, á forsendum fjárfesta sem hafa það meginmarkmið að græða. Þetta hefur leitt til einsleitni, of mikils þéttleika, lélegra birtuskilyrða og aðför að grænum svæðum. Við þurfum að snúa þessari þróun við.

• Stóraukum framboð af óhagnaðardrifnu húsnæði á félagslegum grunni.

• Forgangsröðum ljósvist, hljóðvist, og aðgengi að grænum svæðum, skólum og almenningssamgöngum við uppbyggingu húsnæðis.

• Bönnum lóðabrask og lækkum gjaldið fyrir byggingarrétti.

• Þrýstum á þingið að setja á leigubremsu.

• Búum til Grænt skipulag Reykjavíkur og setjum skýrar kröfur til uppbyggingaraðila um meiri gróður í byggð (3-30-300 reglan), mannsæmandi ljósvist, svæði frátekin fyrir gangandi og hjólandi innan lóðamarka, mengun á verkstað og umhverfisvænni byggingarefni.

• Búum til tímasetta, tölusetta og fjármagnaða aðgerðaáætlun til að tryggja innleiðingu Borgarhönnunarstefnu í samráði við umhverfissálfræðinga.

• Stöndum vörð um vaxtamörkin.

• Finnum nýjan stað fyrir flugvöllinn í samræmi við samning Reykjavíkur og ríkisins.

Samgöngumál

Umferð í borginni einkennist of oft af hnútum og töfum á álagstímum með tilheyrandi loftmengun. Hluti vandans er að vistvænir samgöngumátar eru ekki nógu raunhæfur valkostur. Forgangsröðum fjármunum í öflugri og aðgengilegri almenningssamgöngur ásamt betri og öruggari hjóla- og göngustígum. Það að gera almenningssamgöngur og virkar samgöngur aðgengilegri og ódýrari fyrir okkur öll dregur úr umferð, mengun og kostnaði fyrir alla borgarbúa.

• Bætum leiðakerfi, aukum tíðni og fjölgum sérakreinum fyrir Strætó strax.

• Frítt í strætó fyrir ungt fólk, námsmenn og eldri borgara.

• Full orkuskipti Strætó til að spara losun, loftmengun og pening - allir nýir vagnar eiga að ganga fyrir rafmagni.

• Prufukeyrum tímabundna lokun akreina á stofnbrautum til að Strætó njóti forgangs á álagstímum.

• Flýtum uppbyggingu Borgarlínu.

• Lest milli Reykjavíkur og Keflavíkur fyrir árið 2035.

• Leggjum fleiri, þéttari og samtengdari hjólastíga.

• Málum hjólastíga rauða og skiljum þá betur frá bílaumferð.

• Bætum lýsingu á göngu- og hjólastígum.

• Fjölgum undirgöngum, göngubrúm og göngugötum.

• Bætum vetrarþjónustu fyrir göngu- og hjólastíga til að auka öryggi og draga úr umferð og förum í tilraun með upphitaða hjóla- og göngustíga.

• Stórauka fjölda og gæði hjólastæða og -skýla.

• Mengandi bílaumferð takmörkuð á gráum dögum með heilsuspillandi loftgæðum.

• Fjölgum göngugötum í miðborginni.

• Forgangsröðum Borgarlínu, Sæbrautarstokki og Miklubrautargöngum fram yfir Sundabraut.

• Aukum þjónustustig almenningssamgangna áður en bílastæðum er fækkað.

• Byggjum bílastæðahús við borgarmörkin og tengjum við lykil Strætó- og Borgarlínuleiðir.

• Lægri hámarkshraði bíla á völdum svæðum til að auka öryggi og draga úr mengun.

  

Umhverfismál

Reykjavík er í lykilstöðu til að vinna að markmiðum Íslands í loftslagsmálum og náttúruvernd og skapa samtímis betri borg fyrir okkur öll. Við eigum að grípa þessi tækifæri á lofti og stefna að því að Reykjavík verði grænasta borgin í Evrópu.

• Endurheimtum allt votlendi sem er ekki í nýtingu.

• Friðlýsum Skerjafjörð.

• Gerum Esjuna að fólkvangi.

• Endurheimtum birkiskóga á völdum svæðum í Esjunni.

• Útbúum útivistaráætlun fyrir Úlfarsfell í samráði við íbúa og náttúruunnendur borgarinnar.

• Stofnum umhverfissjóð fyrir borgarbúa sem grasrótarátak til að breyta gráu í grænt.

• Sleppum slættinum á völdum svæðum og veljum vandlega viljandi villt svæði.

• Tryggjum umhverfisvænni og heilsusamlegri skólamat.

• Bætum umsjón með náttúruperlum borgarinnar (sem ekki er búið að friðlýsa) með því að ráða borgarlandvörð, t.d. með þjónustusamningi við Náttúruverndarstofnun.

• Færum okkur úr sorptunnum yfir í djúpgáma til að bæta þjónustu og spara pening.

• Nýtum snjallausnir til að búa hvata til að draga úr úrgangi - þau sem henda minna ættu að borga minna.

• Fjölgum ruslatunnum á almannafæri.

• Ýtum undir hringrásarhagkerfið með fleiri hringrásarsöfnum í samstarfi við Circular Library Network.

• Veitum afslátt af gjöldum til fyrirtækja sem bjóða upp á hringrásar- og viðgerðarþjónustu.

Réttlátt leikskólakerfi

Leikskólamál borgarinnar eru í töluverðri flækju. Mygla, mönnunarvandi, biðlistar og fleira hefur sett stórt strik í reikninginn. Þetta vita öll sem eiga börn í leikskólum eða hafa fylgst með fréttum undanfarin ár. Þetta leysum við með því að fjárfesta í leikskólum til að tryggja mönnun og fyrirsjáanleika með almennilegum launum og betri starfsaðstöðu án þess að ráðast í íþyngjandi aðgerðir gagnvart foreldrum.

• Fjárfestum í starfsfólki leikskóla, m.a. með bættum starfsaðstæðum.

• Byggjum fleiri og betri leikskólabyggingar sem uppfylla þarfir barna og starfsfólks.

• Bjóðum upp á gjaldfrjálsan leikskóla strax að loknu fæðingarorlofi.

• Tryggjum systkinaforgang til að foreldrar séu ekki með börn á mörgum leikskólum í sitthvorum enda borgarinnar.

• Upprætum atvinnumiðaða vinnumenningu og setjum þarfir fjölskyldna í forgang þegar kemur að vinnutíma og sveigjanleika. Hér þarf Reykjavíkurborg að setja gott fordæmi.

• Tryggjum faglegar ráðningar með skilyrðum um lágmarks íslenskukunnáttu og íslenskukennslu fyrir starfsfólk á vinnutíma.

• Gerum háskólanám til leikskólakennara aðgengilegra með betri fjarnámsmöguleikum.

• Þrýstum á lögfestingu leikskólans til að tryggja fullnægjandi fjármögnun þessa mikilvæga fyrsta skólastigs.

Grunnskólar

Grunnskólarnir eru stærsti útgjaldaliður borgarinnar og við þurfum að tryggja að þessir peningar séu að skila sér í hágæðamenntun og almennilegum starfsaðstæðum og launum kennara og annars starfsfólks grunnskóla. Einnig þarf að huga að frístundaheimilum og aðgengi barna að tómstundum í samhengi við grunnskólann.

• Bættar starfsaðstæður kennara og starfsfólks grunnskóla.

• Fjölgum sérfræðingum á gólfinu - sálfræðingar, þroskaþjálfar, talmeinafræðingar, félagsráðgjafar.

• Byggja fleiri og betri skóla (sem mygla ekki!) og taka mið af hóflegum bekkjastærðum.

• Byggja skóla með fjölbreyttum lærdómsrýmum - ekki bara stofur með stólum og borðum.

• Öflugri kennslufræðilegur stuðningur við kennara.

• Endurskoða menntastefnu borgarinnar með aðkomu kennara og nemenda.

• Seinkum skólabyrjun og minnkum um leið umferðarþungann.

• Auka símenntunartækifæri kennara í samstarfi við ríkið.

• Auka framboð af nýju og framtíðarhæfu námsefni í samstarfi við ríkið.

• Tryggjum að starf frístundaheimila sé í samhengi við skólana bæði hvað varðar staðsetningar og opnunartíma.

• Fjölgum ungmennahúsum.

• Aukum aðgengi barna að íþrótta- og tómstundastarfi óháð bakgrunni og efnahag foreldra.

• Hækka þarf frístundastyrk og tryggja að gjald fyrir frístundir hækki ekki hlutfallslega umfram styrkinn.

Öflug velferðarþjónusta

Reykjavíkurborg veitir mikla og góða þjónustu til íbúa sinna og ættu önnur sveitarfélög að taka sér hana til fyrirmyndar. Þó er ýmislegt sem þarf að gera betur til að styðja þéttar við bakið á borgarbúum sem eru í viðkvæmri stöðu.

• Tryggja þarf góða þjónustu við fatlað fólk. Fjármagna þarf NPA samninga og byggja auk þess upp öfluga þjónustu á borð við búsetuúrræði, fjölgun atvinnutækifæra og stuðningsþjónustu við hæfi.

• Fjárhagsaðstoð þarf að vera mannsæmandi og hana ber að veita skilyrðislaust. Reykjavíkurborg á að halda áfram að bjóða upp á og efla fjölbreytt virkniúrræði og hvetja þannig til almennrar virkni og þátttöku fólks út í samfélaginu.

• Eflum heimastuðning og -hjúkrun enn frekar til að mæta þörfum eldri borgara inni á heimilum þeirra.

• Tryggjum framlag borgarinnar í að stuðla að stöðugleika og fyrirsjáanleika í starfsemi Samhjálpar.

• Höldum áfram að styðja við skaðaminnkandi úrræði og innleiða skaðaminnkandi nálgun þvert á kerfi borgarinnar.

Fjölbreytt borg

Við erum heppin að búa í fjölbreyttri og fallegri borg en við þurfum að taka betur utan um og fagna þessum fjölbreytileika. Fjölbreytileikinn er styrkur sem við þurfum veita meiri athygli og hlúa betur að.

• Stöndum vörð um mannréttindaskrifstofu borgarinnar.

• Efla forvarnir og fræðslu um hinseginmál, m.a. með stuðningi við S78. Sporna þarf af krafti gegn allri hatursorðræðu.

• Skýrari og sterkari inngildingarstefna til að styðja við innflytjendur og bjóða þau velkomin í borgina. Tryggja þarf að innflytjendum sé ekki mismunað á nokkurn hátt í þjónustu sveitarfélaga.

• Starfsmönnum borgarinnar af erlendum uppruna skal standa til boða íslenskukennsla þeim að kostnaðarlausu.

• Stofna sérstaka fastanefnd um málefni innflytjenda í borginni.

• Eflum stuðning við áhugamannaleikhús, menningarbíóhús, sjálfstæð listasöfn, lítil og meðalstór tónleikarými o.s.frv.

Ungt fólk

Ungt fólk er lífæð hvers samfélags en fær þó ekki nógu mikið vægi í ákvarðanatöku. Þegar áskoranir ungs fólks á borð við hrakandi andlega heilsu og húsnæðisvandi eru sífellt að aukast er nauðsynlegt að fulltrúar í borgarstjórn hlusti á ungt fólk og grípi til aðgerða með þeim og fyrir þau.

• Fjölbreyttari og öflugri stuðningur við ungt fólk, s.s. lægri þröskuldur í sálfræðiþjónustu t.d. með stuðningi og samningi við Bergið Headspace.

• Fleiri almenningsrými þar sem ungt fólk getur hist og kynnst, s.s. ungmennahús, bókasöfn, menningar- og félagsmiðstöðvar.

• Gera bókasöfn og önnur opin almenningsrými meira aðlaðandi fyrir ungt fólk t.d. með hlaðvarpsherbergjum, aðgengi að hljóðfærum o.s.frv.

• Höfum allar félagsmiðstöðvar og ungmennahús opin a.m.k. til kl. 22:00 alla virka daga og til kl. 22:30 á föstudögum.

• Öflugra frístundastarf fyrir börn á grunnskólaaldri.

• Eflum forvarnarstarf borgarinnar og jafningjafræðslu með fjölbreyttum hætti.

• Frítt í strætó fyrir ungt fólk og námsmenn.

• Frítt í sund fyrir 18 ára og yngri.

• Stöndum vörð um opnunartíma sundlauga og lengja hann um helgar.

Skrá mig á póstlista

Við gætum verið með öflugustu almenningssamgöngurnar, öruggustu hjólastígana, skemmtilegustu almenningsgarðana, besta aðgengið að grænum svæðum, flestar friðlýstar náttúruperlur, minnstu loftmengunina, virkasta hringrásarhagkerfið, umhverfisvænustu húsin og heilsusamlegasta matinn í mötuneytum skóla og stofnana. Eftir að hafa starfað í umhverfismálum undanfarin ár hef ég fulla trú á að þetta geti allt saman ræst.

Slíkar aðgerðir hafa margþættan ávinning. Aðgengi að grænum svæðum, minni loftmengun og umhverfisvænni matur bætir andlega og líkamlega heilsu. Betri almenningssamgöngur, hjólastígar og stuðningur við fjölbreytta ferðamáta veita fólki meira frelsi, stytta ferðatíma og kosta minna. Minni úrgangur og virkara hringrásarhagkerfi gerir daglegt líf fólks og rekstur borgarinnar ódýrari. Það gagnast okkur öllum og eykur jöfnuð að mála borgina græna.

Þetta er hægt ef við þorum, ef við trúum nógu mikið á þessa framtíðarsýn og ef við höfum metnaðinn fyrir því að setja fjármagn í að hrinda henni í framkvæmd. Þetta er framtíðarsýn sem mig langar að gera að veruleika, ekki bara umhverfisins vegna, heldur vegna þess að græn borg eykur lífsgæði fólksins sem býr í henni. Græn borg þýðir betri borg og þess vegna legg ég til eftirfarandi aðgerðir.

1. Verndum og endurheimtum vistkerfi

• Endurheimtum allt votlendi sem er ekki í nýtingu og endurheimtum birkiskóga á völdum svæðum á Esjunni.

• Friðlýsum Skerjafjörð, gerum Esjuna að fólkvangi og búum til útivistaráætlun fyrir Úlfarsfell.

• Stöndum vörð um núverandi vaxtamörk og einbeitum okkur að mannvænni þéttingu sem forgangsraðar grænum svæðum, gróðri, ljós- og hljóðvist.

• Sleppum grasslætti á umferðareyjum og öðrum vel völdum svæðum.

• Forgangsröðum Sæbrautarstokki og Miklubrautargöngum og setjum Sundabraut á ís.

2. Tryggjum öflugri almenningssamgöngur

• Bætum leiðakerfi, aukum tíðni og fjölgum sérakreinum fyrir Strætó strax.

• Frítt í strætó fyrir ungt fólk, námsmenn og eldri borgara.

• Flýtum uppbyggingu Borgarlínu.

• Lest milli Reykjavíkur og Keflavíkur fyrir árið 2035.

3. Aukum öryggi og bætum þjónustu fyrir gangandi og hjólandi

• Leggjum fleiri, þéttari og samtengdari hjólastíga.

• Málum hjólastígana rauða, skiljum þá betur frá bílaumferð og bætum lýsingu til að auka öryggi.

• Fjölgum undirgöngum, göngubrúm og göngugötum.

• Bætum vetrarþjónustu fyrir gangandi og hjólandi til að auka öryggi og draga úr umferð.

4. Búum til græna skipulagsáætlun

• Forgangsröðum vellíðan íbúa umfram stærðarhagkvæmni í íbúðauppbyggingu.

• Setjum skýrar kröfur fyrir verktaka um ljósvist, hljóðvist og gróður innan lóðamarka og aðgengi að grænum svæðum.

• Veitum afslátt af gjöldum fyrir umhverfisvottaðar byggingar.

• Hrindum nýrri Borgarhönnunarstefnu í framkvæmd með öflugri aðgerðaáætlun og í samráði við umhverfissálfræðinga.

5. Minna rusl, meiri hringrás

• Færum okkur úr sorptunnum yfir í djúpgáma til að bæta þjónustu og spara pening.

• Nýtum snjallausnir til að skapa hvata til að draga úr úrgangi - þau sem henda minna ættu að borga minna.

• Fjölgum hringrásarsöfnum í borginni í samstarfi við Circular Library Network til að auðvelda fólki að fá verkfæri, raftæki o.fl. að láni í sínu nærumhverfi.

• Ýtum undir hringrásarhagkerfið með afsláttum af gjöldum fyrir fyrirtæki sem bjóða upp á deili- og viðgerðaþjónustu.

Við þurfum að þora að hugsa stórt, leyfa okkur að dreyma og byggja grænni og betri borg, fyrir fólkið, framtíðina og umhverfið.

Skrá mig á póstlista

Kæru vinir, ég er býð mig fram til oddvita VG í Reykjavík. Ég er róttækur umhverfissinni og vinstrimaður í húð og hár og vil leiða öflugu Vinstrihreyfinguna - grænt framboð í kosningunum í vor. Reykjavík er frábær borg en hún þarf nauðsynlega meira vinstri og meira grænt.

Ég er menntaður umhverfisfræðingur og hef starfað sem forseti Ungra umhverfissinna, sérfræðingur í endurheimt votlendis hjá Landgræðslunni, sérfræðingur í miðlun hjá Umhverfisstofnun, og sérfræðingur í umhverfis- og innviðateymi Sambands íslenskra sveitarfélaga. Einnig var mér treyst til að leiða lista VG í Reykjavíkurkjördæmi norður í síðustu þingkosningum. Ég tel að þessi reynsla myndi nýtast mér vel sem kjörinn fulltrúi VG í borgarstjórn.

Ég set þrjár megináherslur á oddinn:

• Ódýrt húsnæði

• Öflugar almenningssamgöngur

• Réttlátt leikskólakerfi

Við þurfum að byggja fyrir fólk en ekki fjárfesta. Húsnæðis- og leiguverð er í hæstu hæðum og hundruð íbúða á höfuðborgarsvæðinu seljast ekki. Brestirnir eru víða og augljóst að markaðurinn er ekki að standa sig. Þá þarf borgin að stíga inn í og tryggja ódýrt húsnæði fyrir Reykvíkinga. Byggjum meira óhagnaðardrifið og félagslegt húsnæði þar sem ljósvist, hljóðvist og aðgengi að grænum svæðum, almenningssamgöngum og skólum ráða för.

Við þurfum öflugri almenningssamgöngur. Umferð borgarinnar einkennist af hnútum og töfum á álagstímum með tilheyrandi loftmengun því vistvænir samgöngumátar eru ekki nógu raunhæfur valkostur. Forgangsröðum fjármunum í öflugri almenningssamgöngur ásamt betri og öruggari hjóla- og göngustígum. Slík forgangsröðun dregur úr umferð, mengun og kostnaði fyrir alla borgarbúa.

Við þurfum réttlátt leikskólakerfi. Leikskólamál borgarinnar hafa verið í flækju undanfarið og þessa flækju leysum við með hærri launum starfsfólks, betri starfsaðstæðum, fleiri og betri leikskólabyggingum og nógu mörgum stöðugildum til að tryggja stöðugleika og öruggar aðstæður fyrir börnin. Þetta kostar en það kostar líka að verða af útsvarstekjum þegar ekki er boðið upp á leikskóla strax að loknu fæðingarorlofi.

Til viðbótar við þessar megináherslur vil ég aukinn kennslufræðilegan stuðning fyrir grunnskólakennara, öflugri inngildingu, ókeypis íslenskukennslu fyrir innflytjendur, betri þjónustu fyrir ungt fólk, umhverfisvænni og heilsusamlegri mat í mötuneytum skóla og stofnana, friðlýsa Skerjafjörð, og fjölga almenningsrýmum þar sem fólk getur hist og myndað tengsl.

Ég skynja ákall um endurnýjun úr fjölbreyttum áttum, innan sem utan VG. Kynslóðaskipti eru nauðsynleg í stjórnmálum og mikilvægt að þau eigi sér stað reglulega. Borgarbúar kalla eftir breytingum og við þurfum að svara því kalli með nýju fólki og ferskum hugmyndum.

Ég hlakka mikið til bandalagsins með Vori til vinstri og vona að ég geti treyst á ykkar stuðning. Fáum ferskt loft í borgina!

English

Dear friends, I am a proud environmentalist and leftist and would like to lead the Left Green Movement in Reykjavík in the elections this spring. Reykjavík is a great city but it desperately needs more left and green policies.

My academic background is environmental sciences and most of my professional experience has revolved around climate and nature conservation. I have been the chairperson of the Young Environmentalists, a specialist in wetland reclamation at the Icelandic Soil Conservation Service, a communications specialist at the Icelandic Environment Agency, and a specialist in the environment and infrastructure team at the Icelandic Association of Local Authorities. In addition, I was entrusted to be the Left Green’s lead candidate in one of the two Reykjavik constituencies in the last parliamentary elections. This experience would come in handy if I get the chance to serve as a Left Green city councillor.

I have three main policy priorities:

• Affordable housing

• Powerful public transport

• Just kindergarten system

We need to build housing for people, not for profit. The pricing of housing and rent has skyrocketed at the same time as there are hundreds of vacant and unsold apartments in the capital region. The cracks in the system are expanding and it has become clear that the market forces are failing. In the face of such a situation, it is the duty of the city to step in to ensure affordable housing for the residents of Reykjavík. We must build more affordable, non-profit, and social housing where lighting conditions, acoustics, and access to green spaces, public transport, and schools are prioritised.

We need more powerful public transport. The traffic in the city can too often be characterised by knots, delays, and air pollution during rush hours because environmentally friendly transport has not been made a realistic choice. We must funnel funding towards better public transport as well as safer cycling and pedestrian infrastructure. Such prioritization will reduce traffic, air pollution, and costs for all residents of Reykjavík.

We need a just kindergarten system. The city’s kindergarten struggles have been growing and will only be solved with increased wages of kindergarten employees, better work conditions, more and better kindergarten buildings, and enough personnel to ensure stability and safe conditions for the children. This will cost, but the current lack of actions also comes at a great cost to the city when kindergarten spots are not secured for everyone as soon as parental leave ends.

In addition to these main policy priorities of mine, I would also like increased support for teachers, more powerful inclusion policies, free Icelandic courses for immigrants, better and more diverse support for young people, healthier and more environmentally friendly food in the cafeterias of schools and institutions, the conservation of Skerjafjörður, and increase the number of public spaces open to everyone to meet and make connections with other people.

I hear calls from various directions, within and outside of the Left Green Movement, for renewal in the city council. Generational change is a necessary part of politics and important that such change occur regularly. The residents of Reykjavík are calling for change and we must answer their call with new people and fresh ideas.

I look forward to the alliance with Vor til vinstri and hope I can rely on your support for first place. Let’s get some fresh air into the city council!

Polish

Drodzy przyjaciele,
jestem dumnym ekologiem oraz lewicowcem i chciałbym stanąć na czele Ruchu Zielonej Lewicy w Reykjavíku w nadchodzących wiosennych wyborach. Reykjavík to wspaniałe miasto, ale pilnie potrzebuje bardziej lewicowej i zielonej polityki.

Moje wykształcenie akademickie związane jest z naukami o środowisku, a większość mojego doświadczenia zawodowego dotyczyła klimatu oraz ochrony przyrody. Byłem przewodniczącym Młodych Ekologów, specjalistą ds. rekultywacji terenów podmokłych w Islandzkiej Służbie Ochrony Gleb, specjalistą ds. komunikacji w Islandzkiej Agencji Środowiska oraz specjalistą w zespole ds. środowiska i infrastruktury w Islandzkim Związku Samorządów Lokalnych. Ponadto powierzono mi rolę głównego kandydata Zielonej Lewicy w jednym z dwóch okręgów Reykjavíku w ostatnich wyborach parlamentarnych. Całe to doświadczenie byłoby bardzo przydatne, gdybym otrzymał szansę pracy jako radny miasta z ramienia Zielonej Lewicy.

Mam trzy główne priorytety polityczne:

• przystępne cenowo mieszkalnictwo,

• silny transport publiczny,

• sprawiedliwy system przedszkolny.

Musimy budować mieszkania dla ludzi, a nie dla zysku. Ceny mieszkań i czynszów gwałtownie wzrosły, podczas gdy w regionie stołecznym znajdują się setki pustych i niesprzedanych lokali. Pęknięcia w systemie się pogłębiają i stało się jasne, że mechanizmy rynkowe zawodzą. W takiej sytuacji obowiązkiem miasta jest interwencja - po to, aby zapewnić mieszkańcom Reykjavíku przystępne cenowo i bezpieczne mieszkania. Musimy budować więcej dostępnych, non-profitowych i socjalnych mieszkań, w których priorytetem są dobre warunki oświetleniowe, akustyka oraz dostęp do terenów zielonych, transportu publicznego i szkół.

Potrzebujemy wydajniejszego i lepiej zorganizowanego transportu publicznego. Ruch uliczny w mieście zbyt często charakteryzuje się korkami, opóźnieniami i zanieczyszczeniem powietrza w godzinach szczytu, ponieważ ekologiczne środki transportu nie zostały uczynione realną alternatywą. Dlatego powinniśmy skierować środki finansowe na lepszy transport publiczny oraz bezpieczniejszą infrastrukturę rowerową i pieszą. Taka zmiana priorytetów zmniejszy ruch samochodowy, zanieczyszczenie powietrza i koszty ponoszone przez wszystkich mieszkańców Reykjavíku.

Potrzebujemy sprawiedliwego systemu przedszkolnego. Problemy przedszkoli miejskich narastają i mogą zostać rozwiązane jedynie poprzez podwyższenie wynagrodzeń pracowników przedszkoli, poprawę warunków pracy, budowę większej liczby lepszych placówek oraz zapewnienie wystarczającej liczby pracowników. Wszystko po to, aby zagwarantować stabilność i bezpieczeństwo dzieci. Jest to drogi projekt, ale obecny brak działań również generuje ogromne koszty dla miasta, gdy miejsca w przedszkolach nie są dostępne dla wszystkich dzieci po zakończeniu urlopu rodzicielskiego.

Poza tymi głównymi priorytetami chciałbym również wzmocnienia wsparcia dla nauczycieli, bardziej ambitnej polityki integracyjnej, bezpłatnych kursów języka islandzkiego dla imigrantów, lepszego i bardziej zróżnicowanego wsparcia dla młodzieży, zdrowszego i bardziej ekologicznego jedzenia w stołówkach szkolnych i instytucjonalnych, ochrony obszaru Skerjafjörður oraz zwiększenia liczby ogólnodostępnych przestrzeni publicznych, w których ludzie mogą się spotykać i budować relacje.

Słyszę zdania ludzi, zarówno wewnątrz, jak i poza Ruchem Zielonej Lewicy, wzywające do odnowy w Radzie Miasta. Zmiana pokoleniowa jest niezbędną częścią polityki i powinna następować regularnie. Mieszkańcy Reykjavíku domagają się zmiany - odpowiedzmy na to wezwanie nowymi ludźmi i świeżymi pomysłami.

Z niecierpliwością czekam na współpracę z Vor til vinstri i mam nadzieję, że będę mógł liczyć na wasze poparcie dla pierwszego miejsca. Wpuśćmy trochę świeżego powietrza do rady miasta!

Endilega skráðu þig til að fá meldingu þegar næstu bloggfærslur fara í loftið!

Skráðu þig hér!

Prótein, vítamín og útbreiddar áhyggjur af heilsufari grænkera

Heilsusamlegra mataræði var ekki endilega sérstakur drifkraftur í minni vegan vegferð en það spillti svo sem ekki fyrir að með því að gerast grænkeri til að draga úr áhrifum mínum á umhverfið og þjáningu dýra væri ég á sama tíma að lifa heilbrigðari lífstíl.

Staðreyndin er nefnilega sú að það er vel hægt að vera grænkeri og fá öll nauðsynleg næringarefni. Ég og hundruðir þúsunda annarra grænkera um allan heim erum gangandi sannanir fyrir því. Auðvitað þurfum við grænkerarnir að huga að því að borða fjölbreytt og taka inn ákveðin fæðubótarefni en það gildir líka um fólk sem eru ekki grænkerar.

Það að borða mat úr dýraríkinu þýðir ekki sjálfkrafa að fólk sé að fá öll nauðsynleg næringarefni og í réttu magni. Í okkar vestræna samfélagi er reyndar frekar sjaldgæft að fólk sé að uppfylla opinberar næringarráðleggingar og mikið um að fólk sé að borða of mikið kjöt og of lítið grænmeti.

Embættis landlæknis og Háskóli Íslands unnu rannsókn um mataræði Íslendinga árin 2019 til 2021 og eru helstu niðurstöðurnar frekar sláandi:

• Meðalneysla fólks á ávöxum og grænmeti eru 213 grömm á dag, meira en helmingi minna en ráðlagður dagsskammtur sem er 500 grömm og ná einungis 2% landsmanna því viðmiði

• Einungis fjórðungur fólks nær viðmiðum um neyslu á heilkornavörum

• Um 60% fólks fara yfir ráðleggingar um að takmarka neyslu rauðs kjöts við 500 grömm á viku (þessi viðmið hafa síðan verið lækkuð niður í 350 grömm og því ljóst að enn hærra hlutfall þjóðarinnar fer umfarm þau í hverri viku)

• Neysla á trefjum hefur dregist saman og er að meðaltali 16 grömm á dag sem er töluvert undir ráðlögðu viðmiði um 25 grömm á dag

• Meðalneysla á C-vítamíni hefur einnig dregist saman vegna þess að fólk borðar að meðaltali minna af ávöxtum og berjum en þegar rannsóknin var framkvæmd síðast árin 2010 til 2011

Næringaráðleggingar Embættis landlæknis voru uppfærðar árið 2024 og er ljóst að langfæstir ná að fylgja þeim viðmiðum sem þar koma fram eins og rannsóknin um mataræði Íslendinga sýnir. Ljóst er að við Íslendingar þurfum að auka verulega neyslu okkar á grænmeti, ávöxtum, berjum, baunum, hnetum og fræjum og draga á móti úr neyslu á rauðu kjöti. Svo skemmtilega vill til að grænkerafæði hjálpar til við akkúrat þetta.

Vegan fyrir budduna

Það er auðvitað mjög mismunandi hvernig grænkerar kjósa að hátta sínu mataræði, alveg eins og með fólk sem er ekki vegan. Sum nýta sér mikið unnar vörur á borð við kjötlíki á meðan aðrir kjósa helst að kaupa ekki neinar unnar vörur heldur borða fyrst og fremst ávexti, grænmeti, baunir, hnetur og heilkornamat.

Ég fell einhvers staðar þarna á milli. Ég legg mikla áherslu á fjölbreyttan, litríkan og heilkornamat inni á heimilinu en leyfi mér alveg reglulega unnar vörur á borð við kjötlíki, sérstaklega fyrir utan heimilið. Út frá óformlegum samanburði við innkaup fjölskyldu, vina og samstarfsfélaga er tilfinningin sú að við Gísella, unnustan mín, séum með töluvert ódýrari matarkörfu heldur en kjötæturnar í kring um okkur.

Þetta er auðvitað ekkert hávísindalegt en ég held því fram af sannfæringu að það sé auðveldara að lækka verðið á matarkörfunni ef orku- og próteingjafarnir eru úr jurtaríkinu. Það sem skiptir þó kannski meira máli er hversu mörgum milljörðum af opinberu fé er varið í framleiðslu dýraafurða árlega.

Opinber niðurgreiðsla umhverfisslysa og heilsubrests

Á hverju ári er mörgum milljörðum af skattpeningum varið í niðurgreiðslur til landbúnaðar. Það er auðvitað gott og blessað því ekki er neitt sérstaklega auðvelt eða ódýrt að stunda landbúnað á Íslandi og nauðsynlegt að bændur fái greitt almennilega fyrir sín mikilvægu störf.

Hins vegar er staðan sú að bændur eru margir hverjir í mjög þröngri stöðu fjárhagslega þrátt fyrir ríkisstuðning og fara niðurgreiðslurnar langmest í framleiðslu á rauðu kjöti og mjólk.

Í umfjöllun Kveiks árið 2020 kom fram að af þeim 14,4 milljörðum króna sem var úthlutað til landbúnaðar í gegn um búvörusamninga fóru 7 milljarðar í framleiðslu á nautakjöti og mjólk og 5,2 milljarðar í framleiðslu á lambakjöti. Síðan fóru 1,2 milljarðar í ákveðinn allskonar flokk sem inniheldur m.a. útiræktað grænmeti, korn og nýsköpun og síðustu 600 milljónirnar fóru í grænmetisframleiðslu í gróðurhúsum.

Þetta þýðir að 85% af þeim sköttum sem við almenningur greiðum og fara í landbúnaðarstyrki fara beint í framleiðslu á mest mengandi og mest heilsuspillandi matvælunum. Í besta falli fer um 1,5 milljarður eða um 10% í framleiðslu jurtafæðis. Þetta er vafasöm forgangsröðun og gengur beinlínis gegn öðrum markmiðum hins opinbera um árangur í loftslagsmálum, verndun vistkerfa og bættri lýðheilsu.

Ríkið er að dæla inn pening á einum stað sem eykur á umhverfistjón og álag í heilbrigðiskerfinu og þarf því að dæla inn enn meiri pening á aðra staði til að takast á við afleiðingarnar. Í raun mætti segja að við séum að sóa pening tvöfalt með þessari óhóflegu niðurgreiðslu dýraafurða. Oftast vilja ráðamenn meina að ákvarðanir þeirra séu gagnadrifnar og hagkvæmar en í þessu tilviki er ákvörðunin um að viðhalda þessum niðurgreiðslum hvorki í takt við þá vísindalegu þekkingu sem er til staðar né í þágu hagkvæmrar nýtingar skattpeninga.

Búvörusamningar eru þó ekki eina leiðin sem hið opinbera fer til að niðurgreiða dýraafurðir með tilheyrandi neikvæðum afleiðingum fyrir samfélagið. Ríkið og sveitarfélög kaupa nefnilega mat í tonnavís á hverju einasta ári t.d. í mötuneyti opinberra stofnana, skólamat og á opinberum viðburðum.

Það að setja stefnu um opinber innkaup á ákveðnum vörum með ákveðna eiginleika er þekkt stjórntæki sem stjórnvöld nýta reglulega til að sýna gott fordæmi, ýta markaðnum í ákveðna átt eða ýta undir nýsköpun. Því miður hefur þessu öfluga tóli ekki enn verið beitt markvist á stórum skala til að styðja við plöntumiðað fæði

Skýr stefna um aukið grænkerafæði í mötuneytum skóla og opinberra stofnuna og á viðburðum hins opinbera myndi ekki einungis draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og eyðingu vistkerfa heldur einnig bæta heilsu þeirra tugþúsunda sem starfa fyrir ríkið eða sveitarfélög eða ganga í skóla. Síðan er ekki ólíklegt að slík stefna myndi spara í rekstri hins opinbera.

Ófullkominn veganismi

Ég er ekki fullkominn grænkeri. Það kemur fyrir að ég borði dýraafurðir, hvort sem það er óvart eða viljandi. Stundum slæðist óvart matur sem inniheldur mjólkurduft með heim út búðinni. Stundum er ég í félagslegum aðstæðum sem bjóða ekki auðveldlega upp á veganisma. Hver svo sem ástæðan er fyrir því að við borðum af og til dýraafurðir, þá þurfum við að forðast að vera of hörð við okkur sjálf.

Við þurfum ekki að vera fullkomin. Enginn er fullkominn og það væri ekkert endilega betra ef við gætum verið það. Það er ekki auðvelt að vera vegan í óvegan samfélagi, hvað þá að ætla sér að vera alltaf fullkomlega vegan.

Ég hef lært að feta ákveðin milliveg sem mér finnst skila mestum árangri. Ég segist vera vegan og er það langoftast. Ég held fast í gildin mín sem grænkeri, að lágmarka áhrif á umhverfið og þjáningu dýra. En stundum gengur það ekki upp. Stundum er betra að vera smá sveigjanlegur til að skapa jákvæða ímynd af veganisma fyrir fólkið sem maður umgengst.

Fyrir mér snýst veganismi um að reyna sitt besta og sýna sér mildi. Fyrir langflesta er það að gerast grænkeri mjög óeigingjörn ákvörðun og þess vegna ráðlegg ég fólki að taka vegferðina í skrefum, að flýta sér hægt. Það getur tekið tíma að læra inn á nýtt mataræði og sumir eiga erfiðara með það en aðrir.

Það sem mér finnst við grænkerarnir oft vanmeta er mikilvægi þess að veganismi geti verið ófullkominn og samt skilað þeim árangri sem við viljum að hann skili. Það að þúsund manns gerist að mestu leyti vegan er miklu betra fyrir umhverfið og dýrin heldur en ef tíu manns gerast fullkomlega vegan. Útbreiðsla veganisma gerist með því að lækka þröskuldinn og gefa fólki tækifæri á að fóta sig í nýjum gildum.

Ófullkominn veganismi getur litið alls konar út. Sumir eru grnækerar inni á heimilinu en leyfa sér dýraafurðir utan heimilisins. Sumir eru grænkerar en eiga maka sem borðar dýraafurðir og þarf því stundum að gera málamiðlanir. Enn aðrir reyna sitt besta að fækka kjötmáltíðum þó þær séu ekki alveg útilokaðar.

Við þurfum að sýna öllum sem hafa áhuga á að minnka neyslu dýraafurða virðingu og mildi og hvetja fólk áfram á þeim hraða og forsendum sem henta hverju sinni. Ég er sannfærður um að við þurfum fleiri ófullkomna grænkera, að með slíkri útbreiðslu veganisma þá verði heimurinn að betri stað fyrir okkur öll, dýrin og náttúruna.

Takk fyrir að fylgjast með þessari ,,Hvers vegna vegan?’’ seríu og fyrir góð viðbrögð. Ég hvet ykkur til að skrá ykkur á póstlistann hjá mér til að missa ekki af næstu bloggfærslum og ekki hika við að hafa samband ef þið viljið ræða þessa umfjöllun um veganisma nánar eða ef þið viljið umfjöllun um annað efni!

Skráning á póstlista!

Að lokum hvet ég hvet ykkur að sjálfsögðu til að taka þátt í Veganúar, prófa bara í einn mánuð að klippa út eins margar dýraafurðir og þið getið. Frekari upplýsingar um Veganúar og veganisma almennt má finna á vefsíðu Samtaka Grænkera á Íslandi.

Til að byrja með hafði ég mest verið að kynna mér umhverfisáhrif dýraafurða og hafði ekki mikið pælt í sjónarmiðum um dýravelferð. Það breyttist hins vegar þegar ég fylgdist í fyrsta skipti með samfélagsmiðlum Veganúar í janúar 2021. Þar fékk ég að fræðast og heyra reynslusögur fólks sem gerðist grænkerar fyrst og fremst af siðferðislegum ástæðum, fyrir dýrin.

Eftir að hafa kynnst þeirri hlið veganisma sem snýr að dýravelferð var ekki aftur snúið og vorið 2021 gerðist ég vegan að fullu. En hvað er það við veganisma sem er svona gott fyrir dýrin?

Líf eða dauði

Við mannfólkið höfum gjörsamlega umbylt dýraríkinu öllu. Ef við skiputm lífmassa allra spendýra á jörðinni niður í 100 kubba þekjum við fólkið 36 kubba, húsdýrin og gæludýrin okkar 59 kubba og villt spendýr einungis 5 kubba. Dýr til manneldis eru farin að nálgast tvöfalda þyngd fólks. Þetta eru ótrúlegar tölur og sýna hvað dýramiðaður landbúnaður er gríðarlega umfangsmikill.

Það að borða dýr krefst þess að þau fæðist, stækki og deyji. Þetta er hinn óumflýjanlegi raunveruleiki sem öll dýr sem eru ræktuð til manneldis þurfa að horfast í augu við. Í raun og veru er tilvera þeirra takmörkuð, af fólki, við þann eina tilgang að verða að mat fyrir fólk eða jafnvel önnur dýr. Framleiðsla kjöts snýst því bókstaflega um líf og dauða.

Frekar en að horfa á hlutfall húsdýra og villtra dýra getur verið gagnlegra að horfa á fjölda húsdýra sem er slátrað árlega. Fjöldi nautgripa sem er slátrað árlega er um 910 milljónir, fjöldi kinda og geita samanlagt um 1,2 milljarðar, fjöldi svína um 1,5 milljarðar og fjöldi kjúklinga hvorki meira né minna en 76 milljarðar. Heildarfjöldi dýra sem er slátrað á hverju ári er 85 milljarðar. Til samanburðar er fjöldi fólks á jörðinni ca. 8 milljarðar.

Velferð og þjáning dýra

Þó snýst veganismi ekki bara um líf eða dauða dýra og kannski frekar mikil einföldun að horfa bara á þann fjölda dýra sem er slátrað árlega. Á meðan dýrin eru lifandi skiptir aðbúnaður og velferð þeirra nefnilega miklu máli. Veganismi snýst því líka um hvernig komið er fram við dýr á meðan þau eru á lífi og hvaða aðstæður þeim eru boðnar.

Ég er enginn sérfræðingur í dýravelferð en veit að mér er ekki sama hvernig komið er fram við dýr. Ég vil að komið sé fram við þau sem lifandi skynverur sem hafa líkamlegar og sálfræðilegar þarfir líkt og við fólkið. Ég vil að það sé komið fram við þau af virðingu og þeim boðið upp á líf þar sem þeim líður vel. Það er því miður allt of sjaldan veruleikinn.

Verksmiðjubúskapur hefur aukist í veldisvexti undanfarna áratugi og eru nær öll dýr til manneldis föst í viðjum þessa iðnaðar. Um 74% allra þeirra húsdýra sem lifa á landi eru föst í verksmiðjubúskap og ef fiskar til manneldis eru teknir með í reikninginn rýkur talan upp í 94%.

Samtök um dýravelferð á Íslandi hafa á undanförnum árum vakið athygli á sérstaklega slæmum aðbúnaði svína og illri meðferð blóðmera. Einnig hefur Íslenski náttúruverndarsjóðurinn vakið athygli á þjáningu eldisfiska. Það þarf því ekki að líta út fyrir landsteinana til að finna verksmiðjubúskap með tilheyrandi þjáningu dýra.

Þrátt fyrir að niðurstaðan fyrir dýrin sé alltaf sú sama, að þeim er slátrað og verða að mat, þá skiptir velferð þeirra á meðan þau eru á lífi miklu máli. Ef ég get komið í veg fyrir að dýr verði drepin, þá kýs ég það. Ef ég get komið í veg fyrir þjáningu dýra, þá kýs ég það.

En, hvað með egg og mjólk?

Eins og algengt er þá skildi ég ekki til að byrja með hvers vegna það væri slæmt fyrir dýr að borða egg og drekka mjólk. Þegar ég kynnti mér málið komst ég hins vegar að því að egg og mjólkurvörur alls ekki eins saklausar og þær virðast.

Fyrir utan áhrif kúa á loftslagið og náttúruna (sjá fyrsta hluta) þá hefur mjólkurframleiðsla sömu vandamál í för með þegar kemur að dýravelferð og framleiðsla nautakjöts. Í fyrsta lagi er aðbúnaður kúa alls ekki alltaf ásættanlegur. Í öðru lagi þarf stöðugt að þvinga þungun kúa til að þær haldi áfram að framleiða mjólk með öllu því álagi sem því fylgir. Í þriðja lagi eru kálfarnir oft teknir mjög snemma frá mærðrum sínum og jafnvel slátrað í ljósi þess að þeirra tilgangi í mjólkurframleiðslunni er í raun lokið við fæðingu. Aftur, þá er ég ekki sérfræðingur í dýravelferð og veit ekki nákvæmlega hvernig er staðið að mjólkuriðnaðinum á Íslandi en leyfi mér að efast um að aðbúnaðurinn sé ávallt í takt við líkamlegar og sálfræðilegar þarfir dýranna.

Svipaða sögu má segja um eggjaframleiðslu. Hænur sem þjóna þeim tilgangi að verpa eggjum til manneldis búa oft við slæman aðbúnað líkt og kjúklingar sem er slátrað til manneldis. Síðan er hænunum sjálfum einnig oft slátrað mun fyrr en þær myndu deyja ef horft er til þeirra náttúrulegu lífslíka. Ekki nóg með það heldur þarf auðvitað að láta einhver egg klekjast til að halda við verpandi hænustofninum og er karlkyns kjúklingum oftast slátrað strax því þeir verpa ekki eggjum.

Forréttindi og veganismi

Dýraafurðir hafa vafalaust verið mikilvægur liður í þróun okkar sem dýrategund en sem betur fer eru aðstæður í heiminum í dag allt aðrar en þær voru þegar við mannfólkið vorum að stíga fyrstu skrefin. Þetta sést t.d. á þeim stjarnfræðilegu tölum um hlutfall húsdýra m.v. villt spendýr og á tölum um fjölda dýra slátrað til manneldis á hverju ári.

En þrátt fyrir miklar framfarir undanfarnar aldir eru aðstæður og lífskjör fólks þó mjög mismunandi eftir heimshlutum og auðvitað innan landa líka. Þetta þýðir að veganismi er alls ekki valkostur fyrir okkur öll og óraunhæft að ætlast til þess að öll heimsbyggðin gerist grænkerar. Hin hliðin á þessum pening er hins vegar sú að það er fullt af fólki sem getur gerst grænkerar og það frekar auðveldlega.

Eru það þá forréttindi að vera grænkeri?

Að einhverju leyti, já. Ef fólk velur að gerast grænkeri þýðir það sennilega að viðkomandi búi í vestrænu ríki með háa þjóðarframleiðslu á hvern einstakling og með gott aðgengi að fjölbreyttum og hollum mat. En, þá mætti spyrja sig hvort það sé þá ekki ákveðið val að vera ekki grænkeri ef maður er í stöðu til að vera grænkeri?

Þetta er spurning sem kemst nærri kjarna veganisma eins og ég skil hann. Mér finnst að við sem erum í stöðu til að gerast grænkerar, í stöðu til að draga verulega úr áhrifum okkar á umhverfið og þjáningu dýra, ættum að gera það.

Stækkum siðferðislega sjóndeildarhringinn

Fyrir mér snýst þetta um að við séum að víkka út siðferðislegan sjóndeildarhring okkar. Þó að við eigum langt í land með að tryggja mannréttindi og velferð alls fólks eigum við ekki að takmarka okkur þegar við getum unnið að aukinni velferð dýra á sama tíma. Það er hægt að gera hvort tveggja samtímis og er aukin útbreiðsla veganisma jafnvel líkleg til að skila aukinni velferð fólks með því að vernda loftslagið og náttúruna.

Okkur er flestum mest umhugað um okkur sjálf, fjölskyldu okkar og vini. Þar á eftir finnum við oft til ábyrgðar þegar kemur að þeim samfélagshópum sem við tilheyrum og landinu okkar. Svona víkkar siðferðislegi sjóndeildarhringurinn okkar út á við, eitt lag í einu.

Áhugavert er að velta fyrir sér hvar við staðsetjum dýr í þessu samhengi og hvers vegna mörgum finnst ákveðnar dýrategundir eiga meira skilið að lifa en aðrar. Til að mynda er talið að svín séu greindari en hundar, en samt finnst flestum fáránlegt að fara illa með hunda og hvað þá drepa þá til að borða en finnst eðlilegt að borða svínakjöt.

Við venjumst því sem við erum alin upp við og erum eins og svampur þegar kemur að samfélagslegum venjum. Þess vegna er áhugavert að velta fyrir sér hvað okkur fyndist um kjötneyslu ef við hefðum öll verið alin upp við veganisma. Það er nefnilega það sem við þurfum að gera, að snúa myndinni við og gera veganisma að norminu.

Veganismi er ekki valkostur fyrir alla, en fyrir okkur sem búum í ríku vestrænu landi með gott aðgengi að grænmeti, ávöxtum og öðrum mat úr jurtaríkinu sem getur uppfyllt allar okkar næringarþarfir er veganismi svo sannarlega valkostur sem við ættum öll að íhuga og reyna að tileinka okkur.

Veganismi er samfélagslegt verkefni og það er langt frá því að vera svart-hvítt. Þessi alþjóðlega hryefing er marglaga og við þurfum nauðsynlega að stunda meiri ófullkominn veganisma. Það verður einmitt umfjöllunarefni þriðja og síðasta hlutans í þessari seríu.

—

Fyrsti hlutinn í þessari stuttu seríu um ,,Hvers vegna vegan?’’ fjallaði um áhrif landbúnaðar og dýraafurða á umhverfið. Þriðji og síðasti hlutinn mun fjalla um hvers vegna við þurfum fleiri ófullkomna grænkera og örlítið um heilsu og fjármál í tengslum við veganisma.

Ég hvet ykkur til að taka þátt í Veganúar, prófa bara í einn mánuð að klippa út eins margar dýraafurðir og þið getið. Frekari upplýsingar um Veganúar og veganisma almennt má finna á vefsíðu Samtaka Grænkera á Íslandi.

Ég er reglulega spurður út í ýmislegt sem tengist því að ég sé vegan, hvort það sé ekki erfitt, hvort ég sakni þess ekki að borða kjöt, hvort það sé ekki dýrt, hvort ég sé að fá öll nauðsynleg næringarefni o.s.frv.

En spurning sem ég fæ þó sjaldan er hvers vegna ég sé eiginlega grænkeri yfir höfuð. Kannski hefur fólk ekki áhuga á því, telur sig vita það eða finnst vandræðalegt, jafnvel óviðeigandi að spyrja.

Mér finnst þetta allavega mikilvæg spurning og ætla að útskýra, í nokkrum hlutum, hvers vegna ég tók þá ákvörðun fyrir sex árum síðan að hefja mína vegferð í átt að veganisma.

Þessar pælingar mínar um veganisma byrjuðu allar þegar ég var á síðasta árinu mínu í menntaskóla og var þá orðinn mikill umhverfissinni. Ég var sífellt að leita leiða til að minnka neikvæð áhrif mín á náttúruna og loftslagið og ákvað um áramótin 2019-2020 að borða bara kjöt einu sinni í viku.

En hvaða áhrif hafa dýraafurðir á umhverfið?

Áhrif á vistkerfi

Matvælaframleiðsla tekur mikið pláss eða um 45% af öllu byggilegu landi á jörðinni. En þó þarf matvælaframleiðsla mjög mis mikið pláss eftir því hvað er verið að framleiða. Dýraafurðir taka að jafnaði mun meira pláss í framleiðslu en afurðir úr jurtaríkinu. Á heimsvísu þekur framleiðsla dýraafurða um 38 milljón ferkílómetra sem samsvarar u.þ.b. allri Norður- og Suður-Ameríku til samans á meðan framleiðsla matvæla úr jurtaríkinu þekur einungis um 8 milljón ferkílómetra sem samsvarar u.þ.b. flatarmáli Bandaríkjanna.

Það sem er síðan enn áhugaverðara er að öll framleiðsla dýraafurða á heimsvísu sér einungis fyrir um 17% af þeim kaloríum sem við mannfólkið borðum á meðan matur úr jurtaríkinu sér til þess að hin 83% séu uppfyllt.

Svipaða sögu má segja um prótein því dýraafurðir uppfylla 38% af próteinþörf mannkyns en matur úr jurtaríkinu skaffar 62% af próteininu sem fólk borðar á heimsvísu.

Það er því augljóst að framleiðsla dýraafurða ýtir undir óhóflega landnotkun og eyðileggingu vistkerfa. Við gætum auðveldlega framleitt fleiri kaloríur og meira prótein á minna flatarmáli en landbúnaður þekur í dag ef við myndum einungis eða að mestu leyti framleiða jurtafæði til manneldis.

Vandinn er nefnilega sá að dýr umbreyta fæðunni sinni oft á mjög óskilvirkan hátt yfir í vöðvamassa. Það tapast allt að 90% af orkunni, próteininu og öðrum næringarefnum við það að dýr umbreyti því úr grasi eða kornmeti og yfir í vöðvamassa og síðan tapast önnur 90% þegar fólk borðar kjötið af þessum dýrum. Við sitjum því uppi með 1% af orkunni og próteininu sem var upprunalega til staðar í kornfæðinu og höfum bókstaflega sóað 99% af því.

Það að klippa dýrin út sem hlekk í fæðukeðjunni okkar væri gríðarlega dýrmætt fyrir vistkerfin okkar og skilvirkni í matvælaframleiðslu á heimsvísu.

Áhrif á loftslagið

Matvælaframleiðsla er ábyrg fyrir um fjórðungi af allri losun gróðurhúsalofttegunda. Hér er uppskiptingin aftur mjög upplýsandi því 53% losunar vegna matvælaframleiðslu má rekja til framleiðslu dýraafurða á meðan 29% má rekja til framleiðslu afurða úr jurtaríkinu til manneldis. Þau 18% sem eftir standa má síðan rekja til annara þátta í virðiskeðju matvæla svo sem umbúðaframleiðslu og matvælaflutninga.

Hér er því, líkt og með landnotkunina, alveg augljóst að matur úr jurtaríkinu er töluvert betri fyrir loftslagsið heldur en dýraafurðir. Þrátt fyrir að losun matvæla úr dýraríkinu sé mjög mismikil eftir því um hvaða dýr eða afurð ræðir þá er losunin meiri í næstum öllum tilvikum heldur en frá mat úr jurtaríkinu.

Til samanburðar getur verið gaman að skoða út frá loftslagssjónarmiðum hversu mikil áhrif það hefur að velja innlenda framleiðslu frekar en að kaupa innfluttar vörur. Þegar rýnt er í gögnin er skýrt að það að velja mat úr jurtaríkinu hefur töluvert meira að segja þegar kemur að sparnaði í losun gróðurhúsalofttegunda heldur en hversu langa vegalengd hann hefur ferðast. Oft er best að velja bæði (þ.e. innlennt og jurtafæði) en mest jákvæð áhrif hefur að velja jurtafæði yfir höfuð, hvaðan sem það kemur.

Áhrif vegna mengunar

Alls kyns efni eru notuð í landbúnaði ýmist til að hraða vexti plantna, drepa pestir og skordýr eða koma í veg fyrir sýkingar í dýrum. Þrátt fyrir bætta Evrópulöggjöf um alls kyns landbúnaðartengd efni hefur notkun margra slíkra efna í för með sér skaðleg hliðaráhrif. Þrír efnaflokkar standa upp úr þegar kemur að mestu skaðlegu áhrifunum.

Tilbúinn áburður

Tilbúinn áburður er notaður til að örva plöntuvöxt með því að auka magn ákveðinna næringarefna í efstu lögum jarðvegsins. Ef notkun slíks áburðar er óhófleg eða ónákvæm veldur það því að of mikið af næringarefnum er bætt við í jarðveginn eða þau sett á vitlausa staði. Oft verða afgangsnæringarefnin að gróðurhúsalofttegundum eða skolastí burtu með regnvatni og safnast saman ýmisst í grunnvatni eða yfirborðsvatni eins og í ám, vötnum og sjó. Offramboð af þessum næringarefnum getur síðan valdið ofauðgun sem gerist þegar smáþörungar springa út, yfirgnæfa og bóstaflega kæfa nánast allt annað líf í vatninu.

Eitt þekktasta dæmið um afleiðingar slíkrar ofauðgunar af völdum afgangsáburði úr landbúnaði er Dauða svæðið í Mexíkóflóanum. Þar fer þetta ofauðgunarferli fram í lok sumars á hverju einasta ári með hörmulegum afleiðingum fyrir sjávarvistkerfin á svæðinu.

Skordýraeitur

Skordýraeitur er notað til að drepa eða koma í veg fyrir skordýr eða annarskonar pestir og sýkingar í alls kyns korn-, grænmetis- og ávaxtaframleiðslu. Eitrið hefur þróast töluvert og eru efnin mörg hver orðin nákvæmari en áður sem þýðir að þau hafa einungis skaðleg áhrif á nákvæmlega þann skaðvald sem verið er að eiga við en ekki allar lífverur. Bætt Evrópulöggjöf hefur líka dregið verulega úr allra skaðlegustu efnunum en engu að síður getur notkun skordýraeiturs verið skaðleg fyrir fólk, dýr og aðrar lífverur.

Sýklalyf

Sýklalyf eru síðan þriðji stóri efnaflokkurinn sem stafar hætta af í nútímalandbúnaði. Þau eru notuð til að koma í veg fyrir sýkingar í dýrum sem er verið að rækta til manneldis. Óhófleg notkun á slíkum lyfjum veldur sýklalyfjaónæmi þar sem bakterírur byggja upp varnir gegn lyfjunum. Víða hefur tíðkast að gefa dýrum fyrirbyggjandi sýklalyf frekar en að nota þau einungis þegar sýkingar koma upp. Það er hins vegar bannað á Íslandi og er notkun sýklalyfja í íslenskum landbúnaði óvenju lítil m.v. mörg önnur evrópsk lönd.

Þrátt fyrir ágæta stöðu hér á landi er sýklalyfjaónæmi samt sem áður áhyggjuefni fyrir okkur því það er alþjóðlegt vandamál sem virðir ekki endilega landamæri. Óhófleg sýklalyfjanotkun við framleiðslu dýraafurða annars staðar í heiminum sem við kaupum síðan hérna heima ýtir undir þennan alvarlega vanda.

Það að velja grænkerafæði dregur verulega úr mengun úr öllum þessum flokkum. Hvað varðar tilbúinn áburð og skordýraeitur þá eru þau efni vissulega notuð í framleiðslu jurtaafurða en vegna þess að meirihluti þessara afurða fara í dýrafóður stafar mun minni slík mengun af grænkerafæði heldur en dýraafurðum. Sýklalyfjanotkun er síðan algjörlega óviðeigandi í framleiðslu grænkerafæðis og myndum við því fara langt með að leysa sýklalyfjaónæmi með því að borða mat úr jurtaríkinu.

—

Næstu hlutar í þessari stuttu seríu um ,,Hvers vegna vegan?’’ munu fjalla um tengsl veganisma og dýravelferðar, heilsu og fjárhags, og hvers vegna við þurfum fleiri ófullkomna grænkera.

Ég hvet ykkur til að taka þátt í Veganúar, prófa bara í einn mánuð að klippa út eins margar dýraafurðir og þið getið. Frekari upplýsingar um Veganúar og veganisma almennt má finna á vefsíðu Samtaka Grænkera á Íslandi.

Dæmi um afrakstur minnar listamennsku:

1. Fegra útlit Fréttabréfs Finns

2. Byrja að skrifa fréttabréf nr. 2

3. Safna 100 skráningum á póstlistann (enn í vinnslu)

Skráðu þig á póstlistann!

En, af hverju fréttabréf?

Það er ekkert grín að reyna að fylgjast með öllu því sem er að gerast í umhverfismálum í heiminum. Nær ómögulegt er að ætla sér að skoða alla helstu innlendu og erlendu fréttamiðlana á hverjum degi og kafa djúpt ofan í hvern og einn einasta þeirra til að finna allar fréttirnar og greiningarnar um umhverfismál líðandi stundar. Og það sem flækir þetta enn frekar er að umhverfistengdar fréttir fá yfirleitt ekki að hanga lengi sem efstu fyrirsagnirnar.

Regluleg fréttabréf úr ýmsum áttum hafa hins vegar náð að uppfylla mínar umhverfisfréttaþarfir að langmestu leyti. Annað fólk hefur í raun boðist til að vakta það sem er að gerast í umhverfismálum í heiminum, taka það snyrtilega saman og fleyta því í innhólfið hjá áhugasömum.

Helstu kostirnir við slík fréttabréf finnst mér vera:

• Að fá áminningu um að fylgjast með

• Tímasparnaður

• Að fá fjölbreyttari fréttir en ella

• Uppgötvun á greiningum sem annars fer lítið fyrir

Og gallarnir:

• Mikið efni sem maður kemst ekki alltaf yfir

• Ekki til neitt innlent umhverfisfréttabréf (og nei, ég hef því miður ekki tök á því að taka það að mér að svo stöddu)

• Andleg þreyta við að fylgjast mikið og reglulega með umhverfisfréttum

En nú að kjarna málsins: hver eru bestu umhverfisfréttabréfin?

1. Down to Earth - The Guardian

Þetta er mitt uppáhalds umhverfisfréttabréf. Magn fréttaefnis í hverri sendingu er alveg passlegt fyrir minn smekk og umfjöllunin er gagnrýnin. Fréttaefnið er líka alltaf mjög viðeigandi og greiningarnar vandaðar. Fréttaefnið er dregið mátulega mikið út úr fréttagreinunum sjálfum og svo hlekkir á þær ef maður vill lesa meira.

Einföld uppsetning og falleg grafík gerir það að verkum að það er einstaklega þægilegt að lesa þessi bréf. Sem mótvægi við þungar fréttir og vikulega grafið um styrk koltvísýrings í andrúmsloftinu eru svo alltaf þrjár jákvæðar umhverfisfréttir, og annað léttara efni á borð við skýring á umhverfistengdu hugtaki, umfjöllun um umhverfishetjur, valdeflandi sögur um aðgerðir einstaklinga, lífvera vikunnar og ljósmynd vikunnar.

Helstu kostir: Gagnrýnin umfjöllun, góðar greiningar á pólitískum málefnum, fjölbreytt efni, inniheldur líka góðar umhverfisfréttir, falleg uppsetning, þægilegt til lestrar

Helstu gallar: Fréttaefnið er nær eingöngu miðað að hinum vestræna heimi og er eingöngu af fréttavef The Guardian þannig að bréfin bjóða ekki upp á eins vítt sjónarhorn og sum önnur fréttabréf.

Tíðni: Vikulega á fimmtudögum

Skráning

2. Daily Briefing - Carbon Brief

Þetta eru algjör snilldar fréttabréf fyrir þau sem vilja fylgjast mjög náið með þróun loftslagsmála í heiminum. Á hverjum degi taka þau saman ítarlegan lista frétta, greininga, skoðanagreina af hinum ýmsu miðlum, þvert á lönd og heimsálfur.

Bréfin fjalla aðallega um stórar ákvarðanir sem tengjast loftslagsaðgerðum, breytingar í pólitísku landslagi loftslagsmála og niðurstöður stórra nýrra rannsókna og greininga. Fókusinn er aðallega á hinn vestræna heim en reglulega rata inn fréttir af miðlum utan Evrópu sem fjalla t.d. um þróun loftslagsmála í Kína, Indlandi, eða Suður Ameríku.

Helstu kostir: Mikið og ítarlegt efni, gott yfirlit yfir innihaldið efst í bréfinu, fréttum safnað af mörgum fjölbreyttum miðlum, góð greining á helstu fréttunum þar sem dregnar eru fram mismunandi heimildir sem fjalla um sama efnið út frá mismunandi sjónarhornum eða forsendum, vel fjallað um alþjóðlegar samningaviðræður sem tengjast umhverfismálum

Helstu gallar: Stundum of mikið og ítarlegt efni til að maður leggi í að skoða bréfin almennilega, nær eingöngu „slæmu“ fréttirnar, nær ekkert myndrænt efni til að auðvelda lesturinn

Tíðni: Daglega

Skráning

3. DeBriefed - Carbon Brief

Ítarleg samantekt á helstu umhverfisfréttum (þó aðallega loftslagsfréttum) vikunnar. Efnið er mjög svipað því sem kemur í daglegu Daily Briefing sendingunum en það er aðeins auðlesanlegra og betur bútað niður í DeBriefed. Þetta gerir DeBriefed betri kostur fyrir þau sem vilja fylgjast vel með þróun loftslagsmála en hafa ekki tök á að lesa sig í gegn um ítarlega samantekt á hverjum degi. Ef maður gefur sér 10 til 15 mínútur á hverjum föstudegi til að renna í gegn um samantektirnar og greiningarnar í DeBriefed, þá fleytir það manni ansi langt.

Efnið í þessu bréfi, í samanburði við hitt Carbon Brief bréfið, er líka heldur fjölbreyttara. Til viðbótar við fréttasamantektina er einnig að finna í bréfinu: tölu vikunnar, graf eða kort vikunnar, lista yfir viðbótarefni s.s. myndbönd og hlaðvörp, listi yfir mikilvæga viðburði framundan, og listi yfir mikilvæg laus störf í loftslagsgeiranum.

Helstu kostir: Ítarlegt, vel bútað niður og auðlesanlegt, vandaðar greiningar, fjölbreytt efni

Helstu gallar: Stundum aðeins of langt, beinir athyglinni ekki alveg nóg að náttúrumiðuðum og félagslegum lausnum

Tíðni: Vikulega á föstudögum

Skráning

4. Green Daily - Bloomberg

Þessi bréf eru vel skrifuð og er athyglinni beint að einu aðal viðfangsefni hverju sinni í upphafi hvers bréfs. Stundum er kafað djúpt í þetta valda viðfangsefni og stundum ekki. Neðar í bréfinu er síðan dregin fram ein áhugaverð töluleg staðreynd og ein skörp tilvitnun sem uppbrot. Þar fyrir neðan er stutt samantekt á öðrum umhverfistengdum fréttum á Bloomberg þann daginn, fjallað um ofsaveðuratburði af völdum loftslagsbreytinga þegar þeir eiga sér stað á stórum skala, og að lokum er lesendum bent á nýjasta þátt umhverfishlaðvarpsins Zero sem Bloomberg heldur úti.

Helstu kostir: Ekki of mikið efni og athyglinni ekki dreift um of

Helstu gallar: Frekar þröngur fókus hverju sinni og mest fjallað um fréttir á vegum Bloomberg frekar en að taka inn umfjöllun annarra miðla líka

Tíðni: Daglega

Skráning

5. Outrage + Optimism - Global Optimism

Þetta fréttabréf er sniðið í kring um Stubborn Optimism hreyfinguna og hlaðvarpið Outrage + Optimism. Fólkið sem stendur á bak við þetta er það fólk sem veit hvað mest um loftslagsmál í alþjóðlegu samhengi og er hvað mest sjóað í þessum heimi. Kjarnateymið samanstendur af:

• Christiana Figueres, einn fremsti umhverfishugsuður okkar tíma og f.v. framkvæmdastjóra Loftslagssamnings Sþ. (stundum kölluð móðir Parísarsáttmálans)

• Tom Rivett-Carnac, gríðarlega reynslumikill pólitískur ráðgjafi og hægri hönd hennar Christiana þegar hún var hjá Sþ.

• Paul Dickinson, gríðarlega reynslumikill sjálfbærnileiðtogi, aðallega í einkageiranum

Innihald þessara flottu fréttabréfa þessa flotta fólks er fljótandi og endurspeglar yfirleitt bara pælingar þeirra hverju sinni. Þetta eru djúpar en kjarnyrtar og oft vel jarðtengdar og hjartnæmar greiningar á umhverfisfréttum líðandi stundar. En svo eru líka fastir liðir þar sem bent er á nýjasta hlaðvarpsþáttinn þeirra, farið yfir helstu viðburðina sem eru í gangi eða eru framundan, og teknar eru saman ráðleggingar að les- eða áhorfsefni.

Helstu kostir: Ótrúlega verðmætar og djúpar greiningar, sjónarhorn mikilla reynslubolta og sérfræðinga, falleg og sterk hugmyndafræði (þrjósk bjartsýni) sem er höfð sem rauði þráðurinn

Helstu gallar: Óregla á sendingum og ekki endilega besta yfirlitið yfir helstu umhverfisfréttirnar

Tíðni: 2 vikna fresti (þó ekki alltaf, smá óregla á tíðninni)

Skráning

Fyrir þau ykkar sem eruð ekki þegar áskrifendur að neinum umhverfisfréttabréfum en viljið byrja að prófa ykkur áfram myndi ég mæla með að þið byrjið á Down to Earth frá The Guardian og sjáið hvernig ykkur líkar það. En svo auðvitað þarf maður bara að átta sig á því hvað maður vill fá út úr svona fréttabréfum, hvort maður vill þægilega, mátulega langa og gagnrýna samantekt einu sinni í viku eða hvort maður vill mikið efni úr ýmsum áttum á hverjum degi.

Ef einhver ykkar eru þegar sjóuð í heimi umhverfisfréttabréfa myndi ég mjög gjarnan vilja heyra frá ykkur um hvaða fréttabréf eru í uppáhaldi hjá ykkur - ég er alltaf spenntur að prófa fleiri og gef kannski út annan svona lista síðar. Megið endilega skella ábendingum um umhverfisfréttabréf í athugasemd við þessa færslu eða svara póstinum ef þið fáið þessar sendingar frá mér í tölvupósti :)

Skrifa athugasemd

Eftir nokkurra ára starf í skipulagðri umhverfisverndarbaráttu gegni ég ekki lengur neinum opinberum hlutverkum eða embættum - og skrifa ég því á þessum miðli bara sem ég sjálfur í krafti minna eigin hugsana og skoðana. Skrifin eru í lengri kantinum í þetta skiptið en ég lofa styttri færslu næst. Njóttu lestursins!

TLDR: Áhrif Trump 2.0 á náttúru og loftslag verða mjög sennilega mjög slæm. En spurningin um hversu slæm er flókin og veltur á því hvaða stefnu atvinnulífið tekur á næstu árum, hversu öflug mótspyrna náttúruverndarhreyfingarinnar verður, aðgerðum stakra fylkja innan BNA og hvort önnur ríki heims halda sínu striki og gefi í eða ekki.

„Breathe, baby, breathe“ er ráðið sem Christiana Figueres, fv. framkvæmdastjóri Rammasamnings Sþ. um loftslagsbreytingar (UNFCCC) gefur okkur sem höfum áhyggjur af áhrifum Trump 2.0 á umhverfis- og loftslagsbaráttuna næstu fjögur árin.

Eins lítið og mig langar til að veita þessum brjálaða manni meiri athygli en hann fær nú þegar, þá er ómögulegt að líta fram hjá þeim gífurlegu völdum sem hann fer með og þar af leiðandi þeim áhrifum sem hann getur haft á heiminn.

Tekið skal fram að ég er með mjög þröng gleraugu á mér við þessi skrif. Ég beini sjónum mínum eingöngu að umhverfismálum til að einfalda greininguna. Hins vegar er ég vel meðvitaður um ógnvænleg áform hans á öðrum sviðum, s.s. jafnréttismála, sem eru skaðleg í sjálfu sér en munu líka koma til með að hafa slæm afleidd áhrif á umhverfisbaráttuna. Geymum þá greiningu í bili.

Hvað ætlar hann að gera?

Árið 2024 var heitasta árið frá upphafi mannkyns og fyrsta árið þar sem meðalhitinn var meira en 1,5 gráðu Celsius yfir meðalhita Jarðar við iðnbyltingu. Tilvalið ár til að kjósa til valda einn versta loftslagsafneitara heims. En hvað ætlar hann að gera til að hrinda í framkvæmd vanþóknun sinni á baráttunni gegn loftslagsbreytingum og eyðingu vistkerfa? Hér er listi (ekki tæmandi) yfir það sem hann hefur þegar fyrirskipað eða boðað:

• Afturkalla Inflation Reduction Act (margþættur aðgerðapakki og stærsta framlag Biden til loftslagsmála)

• Afturkalla Green New Deal aðgerðapakkann frá Biden

• Draga Bandaríkin (BNA) úr Parísarsáttmálanum (aftur)

• Lýsa yfir neyðarástandi í orkumálum innan BNA (til að auka vinnslu á jarðefnaeldsneyti, sbr. „drill, baby, drill“)

• Flýta verulega og þrýsta í gegn leyfisveitingum sem snúa að olíuvinnslu með því að afnema ferla og veikja regluverk (t.d. Endangered Species Act)

• Draga úr eftirliti með orkuvinnslu

• Veita á ný leyfi til olíuborunar innan gríðarstórs náttúruverndarsvæðis í Alaska

• Óvirkja hömlur á vinnslu jarðefnaeldsneytis á jörðum í ríkiseigu

• Banna vindorkuver á sjó við strendur BNA

• Afturkalla löggjöf og hvata sem Biden setti á til að ýta undir rafbílavæðingu

• Þurrka út alla umfjöllun um loftslagsmál á opinberum vefsíðum

• Klippa á regluverk um umhverfisréttlæti og á opinberan fjárstuðning til samtaka sem vinna að umhverfisréttlæti

• Afnema skatt sem snýr að því að draga úr metan losun olíufyrirtækja

• Draga verulega úr þróunaraðstoð (þ.m.t. til fjölda loftslagsverkefna)

Þversagnirnar

Þær eru margar þversagnirnar sem hringsóla í kring um Trump. Kaldhæðnin nær ákveðnu hámarki í tengslum við hatur hans á rafbílum og afnám á stuðningi við þann iðnað vegna þess að hægri hönd Trump í þetta skiptið er auðvitað Elon Musk, ríkasti maður heims sem hefur einmitt auðgast að mestu leyti vegna framleiðslu og sölu á rafbílum [insert face plant].

Svo er það sú staðreynd að Repúblikana-fylki hefðu komið til með að græða gífurlega á IRA (loftlagspakka Biden), meira að segja töluvert meira en þau fylki sem eru undir stjórn Demókrata. Þetta kemur að mestu til vegna möguleika suðrænna fylkja á uppbyggingu endurnýjanlegrar orku s.s. sólarorkuvera.

Náttúruhamfarir í BNA eru að verða tíðari og öflugri vegna loftslagsbreytinga og því galið hjá Trump að ætla að hundsa þessar afleiðingar í þeirri trú að það muni styrkja efnahag landsins. Nýlegasta dæmið eru auðvitað eldarnir í LA sem er búið að reikna út að hafi verið 35% af völdum loftslagsbreytinga eða 35% öflugri vegna loftslagsbreytinga. Einnig er talið að þessir eldar hafi ollið mestu efnahagslegu tjóni af öllum gróðureldum í Kaliforníu til þessa. Þetta er akkúrat það sem leiðtogar í Evrópu hafa bent á þegar spurð út í úrsögn BNA úr Parísarsáttmálanum, að hagsmunum BNA sé best borgið innan Parísarsáttmálans, sérstaklega til lengri tíma.

Svo er talinn möguleiki á að Trump muni, sem hluti af tollastríðum sínum, setja á einhverskonar kolefnistoll gagnvart ákveðnum löndum til að landa höggi á ákveðnum vöruflokkum. Þversagnirnar eru og verða pottþétt fleiri.

Hverjar verða afleiðingarnar?

Það er engin leið að vita hverjar afleiðingarnar verða nákvæmlega þegar um er að ræða eins óútreiknanlegan persónuleika og Trump en það er nokkuð ljóst að þær verða slæmar. Það að meta hversu slæmar er hins vegar mjög snúið verkefni.

Ítarleg greining loftslagshugveitunnar Carbon Brief sýnir að Trump 2.0 gæti bætt 4 milljörðum tonna CO2-ígilda út í andrúmsloftið fyrir 2030. Þetta magn jafngildir árlegri losun ESB og Japan til samans eða þeirra 140 landa sem losa minnst. Sem sagt, frekar hræðilegt fyrir loftslagið. Hér að neðan má sjá spá um muninn á þróun losunar undir Biden og Trump.

Þegar er búið að segja upp starfsfólki hjá hinum ýmsu stofnunum BNA sem hefur unnið að ýmsum loftslagstengdum verkefnum og er líklegt að mun fleiri verði látin fjúka á næstu vikum og mánuðum sem sinna svipuðum störfum. Einnig er búið að framkvæma mjög víðtæka ritskoðun á loftslagstengdum upplýsingum á vefsíðum opinberra stofnanna sem mun ýta undir upplýsingaóreiðu og takmarka aðgengi almennings, samtaka, fylkja og fyrirtækja að mikilvægum tölum, leiðbeiningum, o.fl. Erfitt er að segja til um hversu djúpstæð áhrif þessi þróun mun hafa en þetta er klárlega mjög ógnvekjandi. Því færri sérfræðingar sem vinna að loftslags- og umhverfismálum innan opinbera kerfisins og því minna af upplýsingum sem eru opinberlega aðgengilegar og áreiðanlegar, því erfiðara verður að spyrna á móti brjálæðinu.

Hins vegar eru skiptar skoðanir um hversu langt Trump mun ná að ganga í aðför hans að umhverfis- og loftslagsmálum af ýmsum ástæðum. Að mínu mati er ólíklegt að öll loforð Trump 2.0 sem tengjast umhverfismálum muni rætast. Í raun held ég að eyðileggingaráform hans muni ekki ná að rista nærri eins djúpt og hann myndi vilja. Hvers vegna? Jú vegna þess að eitt af meginmarkmiðum hans er að græða peninga. Það sem skiptir hann hvað mestu máli er að skapa einhvers konar bandarískt yfirráð (e. American dominance) og ef löggjöf og verkefni úr tíð Biden hjálpa til í þeirri vegferð þá fá þau kannski að standa.

Nýlega samþykkti Trump t.d. að veita lán til fyrirtækis sem heitir Montana Renewables og framleiðir sjálfbært flugvélaeldsneyti (e. SAF) og gerir lánið fyrirtækinu, sem er það stærsta í sínum geira í heimsálfunni, að rúmlega tvöfalda framleiðsluna sína. Þetta virðist vera business ákvörðun burt séð frá tengslum framleiðslunnar við samdrátt í losun.

Ofsaveðuratburðirnir, gróðureldarnir, og aðrar afleiðingar loftslagsbreytinga sem þegar eru farnar að rústa heilu samfélögunum víða um Bandaríkin munu líka sennilega hafa einhver áhrif á ákvarðanatöku á hinum ýmsu stjórnsýslustigum og meðal atvinnulífsins. Það gæti nefnilega verið meira vald í loftslagshamförunum sjálfum en í höndum forsetans. Fylkin og fólkið sem hefur lent í og munu verða fyrir barðinu á þessum hamförum eru mörg líkleg til að halda sínu striki eða jafnvel herða eigin aðgerðir og hvetja önnur fylki til að gera slíkt hið sama.

Að mínu mati munu neikvæð áhrif Trump á umhverfið og loftslagið velta á eftirfarandi breytum:

• Popúlismi eða peningar: hvort mun Trump á endanum leggja meiri áherslu á aðförina að mannréttindum og umhverfismálum eða efnahagslegt yfirráð BNA?

• Vendipunktar viðskiptalífsins: er nógu stórt hlutfall einkageirans í BNA komið á rétta braut til að halda áfram í átt að lágkolefnahagkerfi framtíðarinnar eða mun atvinnulífið stjórnast af ótta við Trump og fylkjast á bak við hann?

• Slagkraftur náttúruverndarhreyfingarinnar: hversu miklum árangri mun mótspyrna náttúruverndarhreyfingarinnar skila?

• Forysta einstakra fylkja: hversu hugrökk verða stök fylki innan BNA þegar kemur að því að standa við eða herða sínar aðgerðir og hversu rík samstaða mun myndast milli fylkja sem eiga alla sína hagsmuni undir því að loftslagsmál séu í forgangi?

• Áhrif á alþjóðavettvang: mun samstarf landa á alþjóðavettvangi halda áfram eins og ekkert hafi gerst eða jafnvel styrkjast, eða munu fleiri lönd stökkva á vagninn með Trump og hrinda úr jafnvægi alþjóðlegri samvinnu, t.d. undir Parísarsáttmálanum?

Hljóðlát mótspyrna atvinnulífsins

Það hvora nálgunina Trump mun velja, þ.e. popúlisma eða peninga finnst mér ómögulegt að spá fyrir um vegna þess hvað hann hefur látið margt sturlað flakka undanfarnar vikur. En spurningin um atvinnulífið og viðbrögð þess er kannski ögn einfaldari. Hún er líka stór því einkageirinn í BNA er yfirleitt talinn mjög öflugur og talinn hafa mikil áhrif á umheiminn.

Gefum okkur það að markmið einkageirans sé í grunninn að skila jákvæðri rekstrarniðurstöðu og helst með eins miklum hagnaði og mögulegt er. Peningamiðað markmið einkageirans er því frábrugðið og oft alls ekki í samræmi við pólitísk markmið stjórnmálamanna. Þess vegna velti ég fyrir mér hvernig atvinnulífið í BNA mun bregðast við nýjum og öfgafullum áformum og aðgerðum Trump 2.0.

Margir stórir viðskiptabankar í BNA hafa að undanförnu dregið sig úr Net Zero Bank Alliance samstarfinu sem kann að virðast slæm þróun, en líklega er þetta bara pólitískt strategísk sýndarmennska á yfirborðinu sem mun ekki hafa nein áhrif á það hvernig bankarnir hátta sínum grænu fjárfestingum. Þar er það hagnaður og áhætta sem ráða för miklu meira en pólitískar sveiflur. Útlitið út á við gagnvart Trump 2.0 er það eina sem þarf að samræmast hugmyndum hans, svo er hægt að hátta sjálfri starfsemi bankanna þannig að hún styðji við vegferðina að lágkolefnahagkerfum. Evrópskir bankar hafa líka þegar stokkið inn í þetta samstarf sem viðbragð við úrsögn bandarísku bankanna sem gæti verið einhverskonar fyrirboði fyrir það sem koma skal, að aðrir leikendur utan BNA herði aðgerðir sínar á móti.

Staðreyndin er sú að sjálfbærni og lágkolefnaframleiðsla er að verða, og er í mörgum tilfellum orðin, lykillinn að góðum business. Hagkerfi heims eru þegar farin að breyta um kúrs og þessari stefnubreytingu heimsins í átt að sjálfbærari samfélögum verður ekki snúið til baka. Besta dæmið er auðvitað að sólarorka sé orðinn ódýrasti orkukosturinn.

Ef forsendan er sú að endanlegt markmið Trump sé amerískt yfirráð þá mun hann gera það sem þarf til að ná því markmiði og líklega er það endurnýjanleg orka og önnur loftslagsvæn framleiðsla sem mun stuðla best að þessu markmiði.

Grænn iðnaður og uppbygging endurnýjanlegrar orku skapar þar að auki mikinn fjölda starfa sem er mikilvægur mælikvarði sem oft er horft til þegar verið er að meta árangur forseta í BNA, og stuðlar þar að auki að öflugra hagkerfi sem er þá einmitt í takt við áherslur Trump.

Varðandi yfirlýsingar forsetans um orkuskort og stóraukna framleiðslu jarðefnaeldsneytis er það ekki endilega eitthvað sem hann hefur mikla stjórn yfir. Olíuframleiðendur, einkafyrirtækin í þessum iðnaði, munu ráða því að mestu leyti hvort farið verður í frekari olíuleit og -vinnslu eða ekki og líklega er það ekki þeim í hag að svo stöddu að auka framboð á olíu. Þegar framboðið eykst á meðan eftirspurnin stendur í stað lækkar verðið sem framleiðendurnir fá fyrir hverja tunnu af olíu og því ekki hagstætt fyrir olíuframleiðendur að auka framboðið án þess að eftirspurnin aukist fyrst. Trump gæti því haft takmörkuð áhfir á umfang olíuframleiðslu í BNA á næstu árum.

Ég held að einkageirinn gæti spilað stórt hlutverk í því að drífa áfram loftslagsaðgerðir í BNA á næstu árum og virkað sem ákveðið mótvægi gegn áformum Trump. En það veltur allt á því hvað atvinnulífið telur þjóna hagsmunum þeirra best næstu árin, að stefna í átt að sjálfbærri framleiðslu og neyslu eða beygja sig undir þrýsting Trump 2.0.

Mótspyrna náttúruverndarhreyfingarinnar

Við megum ekki leggja traust okkar alfarið á atvinnulífið því markaðurinn mun að sjálfsögðu ekki leysa þetta upp á sitt einsdæmi. Kannski er ég stórlega að ofmeta getu og vilja atvinnulífsins í BNA til að standa í lappirnar gegn Trump og hans umhverfishatri. Hvernig svo sem atvinnulífið mun bregðast við þá er klárt að náttúruverndarhreyfingin í BNA og um allan heim mun þurfa að spyrna á móti fastar en nokkru sinni fyrr.

Það sem við lærðum undir Trump 1.0 var að frjáls félagasamtök gátu farið í öflugar málsóknir til að koma í veg fyrir að alls konar vitleysu og eyðileggingu. Mörg mál unnust seinast en Trump 2.0 virðist hins vegar vera mun afdráttarlausari og tilbúinn að ganga lengra í fáránleikanum heldur en síðast, þannig að það mun reyna meira á hin ýmsu verkfæri sem náttúruverndarhreyfingin hefur í verkfærakistunni og úthaldið.

Það sem ég held að muni skipta miklu máli til að veita öfluga mótspyrnu er að byggja sterkar breiðfylkingar þvert á samtök, hópa samfélagsins, geira, flokka og fylki. Mörg stök fylki, mörk samfélög, og margir kjörnir fulltrúar Repúblikana eiga hagsmuna að gæta þegar kemur að því að standa vörð um umhverfislöggjöf og loftslagsaðgerðir í BNA. Ef þessir fjölbreyttu aðilar ná að stilla saman strengi sína og beita sér gegn ákveðnum áformum Trump held ég að það sé hægt að ná merkilega miklum árangri. Og þetta á raunar við óháð því hver forsetinn er; munurinn er kannski sá að núna þarf að spila vörn en þegar aðrir forsetar hafa verið hefur verið rými til þess að spila sókn.

Ef ég ber saman loftslagsmál og önnur umhverfismál, þá er ég ekki alveg jafn bjartsýnn þegar kemur að náttúruvernd. Þar held ég að muni reyna verulega á stjórnsýslu og mótspyrnu einstakra fylkja, samtakamátt ákveðinna samfélaga og náttúruverndarsamtök. Efnahagslegi ávinningurinn sem Trump er að leitast eftir er ekki eins sterkur í náttúrumiðuðum aðgerðum eins og í tæknilegri markaðslausnum, allavega ekki til skemmri tíma, og business tækifærin ekki eins augljós.

Óvæntir leikendur til bjargar?

Rétt áður en að seinna kjörtímabili Biedn lauk skilaði hann nýju og hertu landsmarkmiði (e. NDC) sem átti að skila allt að 66% samdrætti fyrir árið 2035 og kolefnishlutleysi árið 2050 . Hann vissi að Trump myndi ekki standa við þetta en vonin var sú að fylkin og aðrir aðilar í samfélaginu gætu nýtt þetta sem ramma og hvatningu til að halda áfram að draga úr losun með sameiginlegt markmið að leiðarljósi.

Eins og ég nefndi hér ofar þá eru mörg rauð fylki sem eiga mikla hagsmuni undir í endurnýjanlegri orku og alls ekki allir kjörnir fulltrúar Repúblikana undir sömu loftslagsafneitunarálögum og Trump. Ég spái því að einhver þessara fylkja og kjörnu fulltrúa eigi eftir að koma okkur skemmtilega á óvart með mótspyrnu gegn einhverjum af áformum Trump 2.0.

Þetta er akkúrat það sem gerðist undir Trump 1.0, fylkin mörg hver tóku aðgerðir í eigin hendur og hertu markmið sín um samdrátt þegar Trump dró BNA úr Parísarsáttmálanum í fyrra skiptið.

Ef við lítum aðeins út fyrir BNA þá gæti verið að Kína, Indland og önnur stór losunarmikil ríki sem vilja skapa sér stærra pláss sem leiðtogar á alþjóðavettvangi eigi eftir að koma okkur á óvart. Þó gætu fleiri lönd gengið í spor BNA og dregið sig úr Parísarsáttmálanum. Sturlaðar ákvarðanir og aðgerðir Trump 2.0 eru fordæmisgefandi og veita pólitískt skjól fyrir aðra öfga-hægri leiðtoga til að valda meiri skaða en hefði annars verið liðinn af almenningi og alþjóðasamfélaginu.

Í ljósi úrsagnar BNA úr Parísarsáttmálanum ákvað góðgerðasjóðurinn Bloomberg Philanthropies að greiða jafnvirði þess sem BNA hefði átt að greiða til skrifstofu Rammasamnings Sþ. um loftslagsbreytingar (UNFCCC). Mögulega munu fleiri samskonar góðgerðasjóðir auðugra einstaklinga taka að sér virkara hlutverk þegar kemur að fjármögnun loftslagsaðgerða á meðan Trump 2.0 er við völd. En hér er einnig mikil óvissa og ég er ekki endilega mjög vongóður um slíka þróun því við erum strax farin að sjá einstaklinga eins og Jeff Bezos, sem hefur á undanförnum árum veitt háum fjárhæðum í loftslagstengd verkefni, draga úr slíkri starfsemi til að þóknast Trump.

Íslenskar hliðstæður

Að lokum langar mig að draga fram ákveðnar hliðstæður sem hafa óvænt skapast milli Íslands og BNA að undanförnu. Það eru nefnilega hliðstæður við orðræðu Trump um meintan orkuskort í BNA og orðræðu um meintan orkuskort á Íslandi.

BNA hafa aldrei framleitt meiri olíu en nú en samt hefur Trump lýst yfir neyðarástandi í orkumálum og boðað stóraukna framleiðslu á jarðefnaeldsneyti sem hann segist ætla að knýja í gegn með afnámi á regluverki og einföldun leyfisveitinga.

Á svipaðan hátt heyrast háværar raddir um að stórauka þurfi raforkuframleiðslu á Íslandi með einföldun á regluverki og hraðari leyfisveitingarferlum þrátt fyrir að Ísland sé stærsti raforkuframleiðandi á íbúa í heiminum.

Mér finnst þetta áhugaverð líkindi en leyfi öðrum að greina þetta frekar.

Það er enn von!

Drögum andann djúpt, því það er enn von. Trump 2.0 mun hafa virkilega slæm áhrif á náttúruna og loftslagið en það eru margir sterkir leikendur innan sem utan BNA sem ég tel að muni veita sterka mótspyrnu.

En hvað ætli stjórnvöld, atvinnulífið og aðrir mikilvægir leikendur geri nú þegar þörfin hefur aldrei verið meiri fyrir nýja og framsækna umhverfisleiðtoga; stíga þau fram eða sitja þau hjá?

Heimildir og ítarefni:

Analysis: Trump election win could add 4bn tonnes to US emissions by 2030

How the world has responded to Trump’s Paris climate agreement withdrawal

What to know about Trump’s first executive actions on climate and environment

Trump administration suspends $5bn electric vehicle charging program

Record-breaking growth in renewable energy in US threatened by Trump

GT Voice: US climate retreat highlights need for China-EU green co-op

Banks in EU Commit to Climate Group Deserted by Wall Street

How Trump is targeting wind and solar energy – and delighting big oil

Scientists brace ‘for the worst’ as Trump purges climate mentions from websites

Key Climate-Change Data Offline for Maintenance, US Says

Trump’s reversal of climate policies risks undermining U.S. manufacturing — and could cost people jobs

The LA county wildfires could be the costliest in US history, early estimates say

Trump administration approves sustainable aviation fuel refinery loan

Under Trump, Billionare Climate Champions Have Gone Quiet

Elon Musk’s journey from climate champion to backing EV-bashing Trump

Jeff Bezos fund ends support for climate group amid fears billionaires ‘bowing down’ to Trump

Ljósmyndir fengnar af unsplash.com