Hvers vegna vegan? (III. hluti)
Heilsa, peningar og ófullkominn veganismi
Fyrir utan umhverfisáhrif dýraafurða og sjónarmið um dýravelferð er heilsa yfirleitt nefnd sem þriðja meginástæðan fyrir því að fólk gerist vegan. Ég tel þó að peningar séu ákveðin falin fjórða stoð sem ætti að hvetja fólk í átt að veganisma. Heilsa, peningar og hugleiðingar um ófullkominn veganisma verða því umfjöllunarefnið í þriðja og síðasta hluta þessarar ,,Hvers vegna vegan?’’ seríu í tilefni af Veganúar.
Endilega skráðu þig til að fá meldingu þegar næstu bloggfærslur fara í loftið!
Prótein, vítamín og útbreiddar áhyggjur af heilsufari grænkera
Heilsusamlegra mataræði var ekki endilega sérstakur drifkraftur í minni vegan vegferð en það spillti svo sem ekki fyrir að með því að gerast grænkeri til að draga úr áhrifum mínum á umhverfið og þjáningu dýra væri ég á sama tíma að lifa heilbrigðari lífstíl.
Staðreyndin er nefnilega sú að það er vel hægt að vera grænkeri og fá öll nauðsynleg næringarefni. Ég og hundruðir þúsunda annarra grænkera um allan heim erum gangandi sannanir fyrir því. Auðvitað þurfum við grænkerarnir að huga að því að borða fjölbreytt og taka inn ákveðin fæðubótarefni en það gildir líka um fólk sem eru ekki grænkerar.
Það að borða mat úr dýraríkinu þýðir ekki sjálfkrafa að fólk sé að fá öll nauðsynleg næringarefni og í réttu magni. Í okkar vestræna samfélagi er reyndar frekar sjaldgæft að fólk sé að uppfylla opinberar næringarráðleggingar og mikið um að fólk sé að borða of mikið kjöt og of lítið grænmeti.
Embættis landlæknis og Háskóli Íslands unnu rannsókn um mataræði Íslendinga árin 2019 til 2021 og eru helstu niðurstöðurnar frekar sláandi:
Meðalneysla fólks á ávöxum og grænmeti eru 213 grömm á dag, meira en helmingi minna en ráðlagður dagsskammtur sem er 500 grömm og ná einungis 2% landsmanna því viðmiði
Einungis fjórðungur fólks nær viðmiðum um neyslu á heilkornavörum
Um 60% fólks fara yfir ráðleggingar um að takmarka neyslu rauðs kjöts við 500 grömm á viku (þessi viðmið hafa síðan verið lækkuð niður í 350 grömm og því ljóst að enn hærra hlutfall þjóðarinnar fer umfarm þau í hverri viku)
Neysla á trefjum hefur dregist saman og er að meðaltali 16 grömm á dag sem er töluvert undir ráðlögðu viðmiði um 25 grömm á dag
Meðalneysla á C-vítamíni hefur einnig dregist saman vegna þess að fólk borðar að meðaltali minna af ávöxtum og berjum en þegar rannsóknin var framkvæmd síðast árin 2010 til 2011
Næringaráðleggingar Embættis landlæknis voru uppfærðar árið 2024 og er ljóst að langfæstir ná að fylgja þeim viðmiðum sem þar koma fram eins og rannsóknin um mataræði Íslendinga sýnir. Ljóst er að við Íslendingar þurfum að auka verulega neyslu okkar á grænmeti, ávöxtum, berjum, baunum, hnetum og fræjum og draga á móti úr neyslu á rauðu kjöti. Svo skemmtilega vill til að grænkerafæði hjálpar til við akkúrat þetta.
Vegan fyrir budduna
Það er auðvitað mjög mismunandi hvernig grænkerar kjósa að hátta sínu mataræði, alveg eins og með fólk sem er ekki vegan. Sum nýta sér mikið unnar vörur á borð við kjötlíki á meðan aðrir kjósa helst að kaupa ekki neinar unnar vörur heldur borða fyrst og fremst ávexti, grænmeti, baunir, hnetur og heilkornamat.
Ég fell einhvers staðar þarna á milli. Ég legg mikla áherslu á fjölbreyttan, litríkan og heilkornamat inni á heimilinu en leyfi mér alveg reglulega unnar vörur á borð við kjötlíki, sérstaklega fyrir utan heimilið. Út frá óformlegum samanburði við innkaup fjölskyldu, vina og samstarfsfélaga er tilfinningin sú að við Gísella, unnustan mín, séum með töluvert ódýrari matarkörfu heldur en kjötæturnar í kring um okkur.
Þetta er auðvitað ekkert hávísindalegt en ég held því fram af sannfæringu að það sé auðveldara að lækka verðið á matarkörfunni ef orku- og próteingjafarnir eru úr jurtaríkinu. Það sem skiptir þó kannski meira máli er hversu mörgum milljörðum af opinberu fé er varið í framleiðslu dýraafurða árlega.
Opinber niðurgreiðsla umhverfisslysa og heilsubrests
Á hverju ári er mörgum milljörðum af skattpeningum varið í niðurgreiðslur til landbúnaðar. Það er auðvitað gott og blessað því ekki er neitt sérstaklega auðvelt eða ódýrt að stunda landbúnað á Íslandi og nauðsynlegt að bændur fái greitt almennilega fyrir sín mikilvægu störf.
Hins vegar er staðan sú að bændur eru margir hverjir í mjög þröngri stöðu fjárhagslega þrátt fyrir ríkisstuðning og fara niðurgreiðslurnar langmest í framleiðslu á rauðu kjöti og mjólk.
Í umfjöllun Kveiks árið 2020 kom fram að af þeim 14,4 milljörðum króna sem var úthlutað til landbúnaðar í gegn um búvörusamninga fóru 7 milljarðar í framleiðslu á nautakjöti og mjólk og 5,2 milljarðar í framleiðslu á lambakjöti. Síðan fóru 1,2 milljarðar í ákveðinn allskonar flokk sem inniheldur m.a. útiræktað grænmeti, korn og nýsköpun og síðustu 600 milljónirnar fóru í grænmetisframleiðslu í gróðurhúsum.
Þetta þýðir að 85% af þeim sköttum sem við almenningur greiðum og fara í landbúnaðarstyrki fara beint í framleiðslu á mest mengandi og mest heilsuspillandi matvælunum. Í besta falli fer um 1,5 milljarður eða um 10% í framleiðslu jurtafæðis. Þetta er vafasöm forgangsröðun og gengur beinlínis gegn öðrum markmiðum hins opinbera um árangur í loftslagsmálum, verndun vistkerfa og bættri lýðheilsu.
Ríkið er að dæla inn pening á einum stað sem eykur á umhverfistjón og álag í heilbrigðiskerfinu og þarf því að dæla inn enn meiri pening á aðra staði til að takast á við afleiðingarnar. Í raun mætti segja að við séum að sóa pening tvöfalt með þessari óhóflegu niðurgreiðslu dýraafurða. Oftast vilja ráðamenn meina að ákvarðanir þeirra séu gagnadrifnar og hagkvæmar en í þessu tilviki er ákvörðunin um að viðhalda þessum niðurgreiðslum hvorki í takt við þá vísindalegu þekkingu sem er til staðar né í þágu hagkvæmrar nýtingar skattpeninga.
Búvörusamningar eru þó ekki eina leiðin sem hið opinbera fer til að niðurgreiða dýraafurðir með tilheyrandi neikvæðum afleiðingum fyrir samfélagið. Ríkið og sveitarfélög kaupa nefnilega mat í tonnavís á hverju einasta ári t.d. í mötuneyti opinberra stofnana, skólamat og á opinberum viðburðum.
Það að setja stefnu um opinber innkaup á ákveðnum vörum með ákveðna eiginleika er þekkt stjórntæki sem stjórnvöld nýta reglulega til að sýna gott fordæmi, ýta markaðnum í ákveðna átt eða ýta undir nýsköpun. Því miður hefur þessu öfluga tóli ekki enn verið beitt markvist á stórum skala til að styðja við plöntumiðað fæði
Skýr stefna um aukið grænkerafæði í mötuneytum skóla og opinberra stofnuna og á viðburðum hins opinbera myndi ekki einungis draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og eyðingu vistkerfa heldur einnig bæta heilsu þeirra tugþúsunda sem starfa fyrir ríkið eða sveitarfélög eða ganga í skóla. Síðan er ekki ólíklegt að slík stefna myndi spara í rekstri hins opinbera.
Ófullkominn veganismi
Ég er ekki fullkominn grænkeri. Það kemur fyrir að ég borði dýraafurðir, hvort sem það er óvart eða viljandi. Stundum slæðist óvart matur sem inniheldur mjólkurduft með heim út búðinni. Stundum er ég í félagslegum aðstæðum sem bjóða ekki auðveldlega upp á veganisma. Hver svo sem ástæðan er fyrir því að við borðum af og til dýraafurðir, þá þurfum við að forðast að vera of hörð við okkur sjálf.
Við þurfum ekki að vera fullkomin. Enginn er fullkominn og það væri ekkert endilega betra ef við gætum verið það. Það er ekki auðvelt að vera vegan í óvegan samfélagi, hvað þá að ætla sér að vera alltaf fullkomlega vegan.
Ég hef lært að feta ákveðin milliveg sem mér finnst skila mestum árangri. Ég segist vera vegan og er það langoftast. Ég held fast í gildin mín sem grænkeri, að lágmarka áhrif á umhverfið og þjáningu dýra. En stundum gengur það ekki upp. Stundum er betra að vera smá sveigjanlegur til að skapa jákvæða ímynd af veganisma fyrir fólkið sem maður umgengst.
Fyrir mér snýst veganismi um að reyna sitt besta og sýna sér mildi. Fyrir langflesta er það að gerast grænkeri mjög óeigingjörn ákvörðun og þess vegna ráðlegg ég fólki að taka vegferðina í skrefum, að flýta sér hægt. Það getur tekið tíma að læra inn á nýtt mataræði og sumir eiga erfiðara með það en aðrir.
Það sem mér finnst við grænkerarnir oft vanmeta er mikilvægi þess að veganismi geti verið ófullkominn og samt skilað þeim árangri sem við viljum að hann skili. Það að þúsund manns gerist að mestu leyti vegan er miklu betra fyrir umhverfið og dýrin heldur en ef tíu manns gerast fullkomlega vegan. Útbreiðsla veganisma gerist með því að lækka þröskuldinn og gefa fólki tækifæri á að fóta sig í nýjum gildum.
Ófullkominn veganismi getur litið alls konar út. Sumir eru grnækerar inni á heimilinu en leyfa sér dýraafurðir utan heimilisins. Sumir eru grænkerar en eiga maka sem borðar dýraafurðir og þarf því stundum að gera málamiðlanir. Enn aðrir reyna sitt besta að fækka kjötmáltíðum þó þær séu ekki alveg útilokaðar.
Við þurfum að sýna öllum sem hafa áhuga á að minnka neyslu dýraafurða virðingu og mildi og hvetja fólk áfram á þeim hraða og forsendum sem henta hverju sinni. Ég er sannfærður um að við þurfum fleiri ófullkomna grænkera, að með slíkri útbreiðslu veganisma þá verði heimurinn að betri stað fyrir okkur öll, dýrin og náttúruna.
Takk fyrir að fylgjast með þessari ,,Hvers vegna vegan?’’ seríu og fyrir góð viðbrögð. Ég hvet ykkur til að skrá ykkur á póstlistann hjá mér til að missa ekki af næstu bloggfærslum og ekki hika við að hafa samband ef þið viljið ræða þessa umfjöllun um veganisma nánar eða ef þið viljið umfjöllun um annað efni!
Að lokum hvet ég hvet ykkur að sjálfsögðu til að taka þátt í Veganúar, prófa bara í einn mánuð að klippa út eins margar dýraafurðir og þið getið. Frekari upplýsingar um Veganúar og veganisma almennt má finna á vefsíðu Samtaka Grænkera á Íslandi.